ایمپکت فاکتورهای (IF) گمراه کننده یا جعلی چیست؟

ایمپکت فاکتور واقعی چگونه تعریف می‌شود؟

ایمپکت فاکتور واقعی، شاخصی است که تنها توسط پایگاه Web of Science و از طریق گزارش‌های Journal Citation Reports (JCR) محاسبه و منتشر می‌شود. این شاخص بر اساس تعداد استنادهایی که مقالات یک مجله در یک بازه زمانی مشخص دریافت کرده‌اند، محاسبه می‌شود و دارای روش‌شناسی شفاف، پایدار و قابل راستی‌آزمایی است.

نکته بسیار مهم این است که:

هر مجله‌ای که ادعای ایمپکت فاکتور دارد، الزاماً دارای IF واقعی نیست.

ایمپکت فاکتور جعلی چیست؟

ایمپکت فاکتور جعلی، عدد یا شاخصی است که:

• توسط پایگاه‌های ناشناخته یا بی‌اعتبار ارائه می‌شود

• در Web of Science و JCR وجود خارجی ندارد

• روش محاسبه آن شفاف نیست

• صرفاً برای بازاریابی و جذب مقاله استفاده می‌شود

این ایمپکت فاکتورها معمولاً با عناوینی شبیه به موارد زیر معرفی می‌شوند:

• Global Impact Factor

• Universal Impact Factor

• International Impact Factor

• Scientific Journal Impact Factor

• General Impact Factor

این عناوین شباهت اسمی عمدی به Impact Factor واقعی دارند تا پژوهشگران، به‌ویژه افراد کم‌تجربه، دچار اشتباه شوند.

چرا ایمپکت فاکتورهای جعلی گمراه‌کننده هستند؟

ایمپکت فاکتورهای جعلی از چند جهت گمراه‌کننده‌اند:

1. شباهت ظاهری به شاخص‌های معتبر
   نام، عدد و حتی لوگوی آن‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شود که شبیه شاخص‌های رسمی به نظر برسد.

2. عدم امکان راستی‌آزمایی مستقل
   هیچ پایگاه استنادی معتبری این شاخص‌ها را تأیید نمی‌کند و امکان بررسی علمی آن‌ها وجود ندارد.

3. هدف صرفاً تجاری
   هدف اصلی این شاخص‌ها افزایش اعتبار ظاهری مجله برای دریافت هزینه چاپ مقاله است، نه ارزیابی علمی واقعی.

4. فریب پژوهشگران تازه‌کار
   دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پژوهشگران جوان بیشترین قربانیان این نوع فریب علمی هستند.

ارتباط ایمپکت فاکتور جعلی با مجلات شکارچی

اکثر مجلاتی که از ایمپکت فاکتورهای جعلی استفاده می‌کنند، در دسته مجلات شکارچی (Predatory Journals) قرار می‌گیرند. این مجلات:

• فرآیند داوری واقعی ندارند یا بسیار صوری است

• پذیرش مقاله را در زمان بسیار کوتاه انجام می‌دهند

• تمرکز اصلی آن‌ها دریافت هزینه از نویسنده است

• معمولاً خارج از پایگاه‌های معتبر نمایه‌سازی فعالیت می‌کنند

ایمپکت فاکتور جعلی، ابزار اصلی این مجلات برای القای اعتبار علمی کاذب است.

پیامدهای انتشار مقاله در مجلات دارای IF جعلی

چگونه ایمپکت فاکتور واقعی را از جعلی تشخیص دهیم؟

آیا عدد بالای ایمپکت فاکتور همیشه نشانه اعتبار است؟

خیر. حتی در میان مجلات معتبر نیز، ایمپکت فاکتور باید در بستر رشته تخصصی تحلیل شود. عددی که در یک رشته بسیار بالا محسوب می‌شود، ممکن است در رشته‌ای دیگر معمولی باشد. بنابراین، صرف عدد IF بدون توجه به پایگاه نمایه‌سازی و حوزه علمی، معیار قابل اعتمادی نیست.

جمع‌بندی نهایی

ایمپکت فاکتورهای جعلی یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای سلامت نظام علمی و پژوهشی هستند. شناخت تفاوت میان ایمپکت فاکتور واقعی و جعلی، برای هر پژوهشگر امری ضروری است. اعتبار علمی از مسیر کیفیت پژوهش و انتشار در مجلات معتبر به دست می‌آید، نه از طریق اعداد و شاخص‌های ساختگی.