استرداد یا سلب اعتبار مقاله چیست؟ دلایل، پیامدها و راه‌های پیشگیری

استرداد مقاله (Retraction) به چه معناست؟

استرداد یا سلب اعتبار مقاله زمانی رخ می‌دهد که یک مجله علمی به این نتیجه برسد که اعتبار علمی مقاله منتشرشده مخدوش است. در این حالت، مقاله به‌طور رسمی از نسخه چاپی، نسخه آنلاین و پایگاه‌های نمایه‌سازی حذف یا با برچسب «Retracted» مشخص می‌شود.

نکته مهم این است که استرداد مقاله صرفاً تصمیم شخص سردبیر نیست؛ بلکه معمولاً نتیجه یک فرآیند چندمرحله‌ای و مشارکت افراد مختلفی مانند:

• ویراستاران

• دستیاران ویراستار

• سردبیر

• هیئت تحریریه

• و گاه نهادهای حقوقی
  است.

در بسیاری از موارد، شکایت خوانندگان، گزارش داوران یا بررسی‌های پس از انتشار، آغازگر فرآیند استرداد مقاله هستند.

چرا استرداد مقاله اهمیت دارد؟

استرداد مقاله در پایگاه‌های معتبر ثبت می‌شود و می‌تواند:

• اعتبار علمی نویسنده را در بلندمدت خدشه‌دار کند

• رزومه پژوهشی فرد را تحت تأثیر قرار دهد

• بر رتبه و اعتبار مجله اثر منفی بگذارد

• باعث بی‌اعتمادی جامعه علمی به نتایج پژوهش شود

به همین دلیل، مجلات تنها زمانی اقدام به استرداد می‌کنند که دلایل شفاف، مستند و قابل اثبات وجود داشته باشد.

دلایل اصلی استرداد مقاله چیست؟

دلایل استرداد را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد:

1. خطای انسانی (Unintentional Error)

در این موارد، قصد سوء وجود ندارد اما خطاهای علمی جدی رخ داده است، مانند:

• اشتباه در جمع‌آوری یا طبقه‌بندی داده‌ها

• تحلیل آماری نادرست

• نقص روش‌شناسی که در داوری اولیه تشخیص داده نشده

• خطاهایی که منجر به عدم امکان بازتولید نتایج می‌شود

در بسیاری از این موارد، اگر خطا قابل اصلاح باشد، مجله به جای استرداد، اصلاحیه (Correction یا Erratum) منتشر می‌کند.

2. تخلف علمی عمدی (Scientific Misconduct)

چرا سردبیران همیشه فوراً مقاله را مسترد نمی‌کنند؟

در بسیاری از موارد، سردبیران در مواجهه با مشکلات علمی ترجیح می‌دهند:

• ابتدا موضوع را خطای انسانی تلقی کنند

• از پیامدهای حقوقی احتمالی پرهیز نمایند

• فرصت اصلاح به نویسنده بدهند

زیرا استرداد مقاله نه‌تنها برای نویسنده، بلکه برای اعتبار خود مجله نیز آسیب‌زننده است. به همین دلیل، استرداد معمولاً آخرین گزینه است.

برخورد مجله و سردبیر با مقاله مستردشده

مجلات در برخورد با موارد مشکوک:

1. ابتدا صحت گزارش‌ها را بررسی می‌کنند

2. در برخی موارد «ابراز نگرانی هیئت تحریریه» منتشر می‌شود

3. در صورت اثبات تخلف، موضوع به مراجع قانونی یا اخلاق نشر ارجاع داده می‌شود

4. پس از صدور رأی، مقاله مسترد و اطلاع‌رسانی رسمی انجام می‌شود

بر اساس دستورالعمل‌های COPE (کمیته اخلاق در نشر)، نمی‌توان تنها بخشی از مقاله را مسترد و بخش دیگر را معتبر اعلام کرد؛ استرداد باید کل مقاله را در بر بگیرد.

برخورد نویسنده پس از استرداد مقاله

واکنش نویسندگان متفاوت است:

• در خطاهای غیرعمدی، نویسنده تلاش می‌کند با ارائه توضیح و اصلاح، اعتبار خود را بازسازی کند

• در برخی موارد، با انتشار مقاله اصلاحی یا پاسخ علمی، امکان بازگشت به مسیر پژوهش وجود دارد

• اما در تخلفات عمدی، معمولاً آسیب به اعتبار علمی بلندمدت و گاه جبران‌ناپذیر است

چگونه از استرداد مقاله جلوگیری کنیم؟

پیشگیری، مهم‌ترین راهکار است. اقدامات مؤثر شامل:

• رعایت دقیق اصول اخلاق پژوهش

• پرهیز از هرگونه داده‌سازی یا دستکاری

• استفاده از نرم‌افزارهای تشخیص سرقت علمی

• مستندسازی شفاف داده‌ها

• آموزش اخلاق علمی از دوران تحصیل

واقعیت این است که سخت‌گیری داوری به‌تنهایی کافی نیست؛ نهادینه‌سازی اخلاق پژوهش راهکار بنیادین جلوگیری از استرداد مقالات است.

جمع‌بندی

استرداد مقاله پدیده‌ای پیچیده با پیامدهای گسترده است که تنها نویسنده را درگیر نمی‌کند، بلکه کل زنجیره تولید علم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شناخت دلایل، فرآیندها و راه‌های پیشگیری از آن، برای هر پژوهشگر و نویسنده علمی ضروری است.