داوری مقالات در نشریات مختلف

نقش یک داور مقاله چیست؟

بی شک نقش داوران در یک مجله بسیار حساس و اساسی است. اساساً داوران دو نقش بر عهده دارند : یکی اینکه در خصوص ارزش کلی یک مقاله برای انتشار (معمولاً پس از بازنگری ) نظر می دهند که معمولاً به اشکال کلی (Global) زیر بیان میشود:

1. قابل چاپ

2. پذیرش مشروط به اصلاحات لازم (Accept pending revision)

3. بررسی مجدد پس از یک بازنگری کلی (Reconsider after major revision)

4. رد مقاله (Reject)

نقش دوم داوران ارایه انتقادات سازنده (Constructive criticism) به مؤلفین بدون لحاظ کردن چاپ یا رد مقاله می باشد.

قوانین چندی بر مبنای common sense در کار داوری داوران حاکم است که باید تصریح و روشن گردد . اصل کلی همان است که " داوران باید به گونه ای داوری کنند که تمایل دارند مورد داوری قرار بگیرند "، به عنوان نمونه همانگونه که داوران تمایل دارند با احترام با آنها برخورد گردد، آنها نیز باید محترمانه با یک مقاله و مؤلف برخورد نمایند. یک داور باید از کار بردن کلمات و الفاظ هتاکانه و خرد کننده پرهیز نماید.

دلایل پذیرش یا رد مقالات از سوی داوران

دلایل زیادی برای رد یا قبول مقالات وجود دارد. بد نیست مروری بر این دلایل داشته باشیم که می تواند هم برای داوران و هم برای مؤلفین جوان یا تازه کار مفید باشد. معمولاً دلایل پذیرش یک مقاله عبارتند از :

1. مرتبط بودن مقاله با یک مشکل روز

2. مقالاتی که نگارش عالی داشته و روال منطقی و مفاهیم قابل درکی دارند.

3. مقالاتی که طراحی (Design) عالی و متدلوژی مناسبی دارند.

از سوی دیگر دلایل رایجی که باعث رد مقالات شده اند معمولاً در عناوین زیر طبقه بندی میشوند:

1. مقالاتی که آمار ناقص و ناکاملی دارند.

2. استنتاج های بی مورد از نتایج (Over-interpretation)

3. استفاده از ابزارهای نامناسب اندازه گیری و تحلیل داده ها.

4. کم بودن حجم نمونه مورد مطالعه

5. نداشتن ترتیب و روال مناسب در نگارش متن مقاله

6. توضیح ناکافی اهمیت موضوع مقاله

این اشکالات یا نقاط ضعف (Flaws) بالقوه قابل رفع هستند و ممکن است با پرداختن به آنها یک مقاله نجات یابد. اما اگر تعداد موارد کاستی های فوق زیاد باشد همواره مقاله را به سمت داوری« رد » (Reject) نزدیک میکند. داشتن یک جریان منطقی در نگارش پژوهشی بسیار مهم است. به طوریکه وقتی داوری با مقاله ای مواجه می شود که جریان منطقی در نگارش آن رعایت نشده است، دست به قلم می شود که تصمیم به رد مقاله بگیرد. در صورتیکه ممکن است اگر همان مقاله کمی شفافتر و منطقی تر نوشته می شد داور چنین تصمیم میگرفت که " مقاله قابلیت بازنگری و بررسی مجدد را دارد.

برخورد داوران با مقاله

اولین سئوالی که داور باید به آن پاسخ دهد آن است که آیا این مقاله با مجله مورد نظر سنخیت دارد یا نه ؟ لازم است که مسئولین مجله موضوعات مرتبط با مقاله را در اختیار داوران قرار دهند. داوران باید از نظر علمی احاطه کافی بر موضوع داوری داشته باشند . یک داوری خوب مستلزم آگاهی و تسلط لازم بر موضوع علمی مورد نظر است.

خواندن یک مقاله تسط داور به یکی از روش های زیر انجام می گیرد:

1. مرور سریع و سطحی بر مقاله به منظور آشنایی با نوع مقاله (Original، گزارش مورد و غیره ) و و روش مطالعه (مثلا مطالعه مقطعی گذشته نگر، آینده نگر و غیره).

2. خواندن آهسته و با دقت جزئیات مقاله و پاسخ به سؤالات در طی بررسی مقاله

بررسی چکیده مقاله توسط داور

بسیاری از داوران به بخش چکیده مقاله اهمیت بسیاری می دهند و صرفا با خواند آن تصمیم میگیرند که آیا این مقاله ارزش خواندن را دارد یا نه و اینکه آیا خواننده با خواندن این بخش می تواند از کل محتوای مقاله مطلع شود.در نتیجه تا حد امکان باین بخش چکیده مقاله بدون هیچ کم و کاستی نوشته شود تا نظرداور را به خود جلب کند.

بررسی بخش مقدمه مقاله توسط داور

نویسندگان مقاله به راحتی دچار دید یک سو تونلی (Tunnel vision) میشوند به گونه ای که احساس می کنند خواننده جزئیات مطالعه و فرضیات وراء متدلوژی را می داند. مقدمه یک مقاله خوب از این سوگیری ها جد است و واضحا هدف نویسندگان از انجام مطالعه را بیان میکند.

دو سوالی که در بخش مقدمه برای داوران مطرح می شود این است که:

1. آیا این مقاله یک مسئله و موضوع مهم را بررسی می کند؟

2. آیا این سئوال تحقیقاتی قبلا مطرح شده است؟

درواقع پاسخ به این سوالات به داور کمک میکند که تصمیم بگیرد آیا مؤلف توانسته است بین نتایج و مقالات علمی دیگر ارتباطی برقرار کند؟

نویسندگان باید در بخش مقدمه به مشکل اصلی بپردازند که محققین قبلی در حل این مشکل شکست خورده اند. و تنها راه آن نیز مرور کوتاه و اجمالی بر مقالات و کارهای پژوهشی مرتبط پیشین می باشد. نوشتن یک متن طولانی و با جزئیات بسیار برای مقدمه مناسب نیست . داوران باید بعداً تصمیم بگیرند که کدام قسمت از مقدمه باید به قسمت بحث منتقل شود و کدام قسمت باید کاملاً حذف گردد.

بررسی بخش متدلوژی مقاله توسط داور

در این قسمت مؤلفین پیرامون چگونگی انجام مطالعه صحبت میکنند. در بسیاری از موارد، این قسمت مهمترین قسمت مقاله است چون متدلوژی ضعیف منجر به نتایج مشکوک شده و در نتیجه نقص و ایراد جدی در اعتبار مقاله ایجاد میکند.
از نظر کاربردی اگر فرد دیگری اقدام به انجام همین مطالعه نمود و شکست خورد، علت شکست وی ناشی از فقدان نظم و ترتیب و وضوح در بیان روش ها است. این ملاک باید کاملا مد نظر داوران باشد و در داوری به آن بپردازند.

بررسی بخش نتایج مقاله توسط داور

در این قسمت داوران بررسی می کنند تا ببینند آیا نویسندگان با یک روش معین و با چهارچوب مشخص (سیستماتیک) یافته های مطالعه را منتشر کرده اند یا خیر؟ اگر نتایج واضح و آشکار نباشند و یا سازماندهی مناسبی نداشته باشند امکان اصلاح آنها هست. ولی اگر آنالیز داده ها ایراد داشته باشد، عموما دلیلی بر غیر قابل انتشار بودن مقاله است . چرا که هم برای نویسندگان و هم برای خوانندگان مقاله، قسمت نتایج خیلی مهم است بهتر است نویسندگان نتایج هر قسمت را جداگانه مطابق با ترتیبی که در قسمت متد آورده شده بیان نمایند تا برای داور و خواننده کنار هم قرار دادن یافته ها و نتیجه گیری از آنها ساده تر باشد.

بررسی بخش بحث مقاله توسط داور

در اینجا باید نویسندگان توضیح دهند که اگر فرضیه ای وجود نداشته است به سؤال تحقیق پاسخ داده شده است . نویسندگان باید نتایج مطالعه خود را در کنار مطالعات قبلی تفسیر نمایند و ا گر بین یافته های مطالعات قبلی اختلافاتی وجود دارد، توضیحی جهت اختلافات موجود ارایه کنند.

داوران می توانند یک دستورالعمل را جهت حل مشکلات احتمالی به مجله ارایه نمایند . نکته مهم که داوران باید به آن بپردازند این است که آیا نویسندگان در مطالعه خود محدودیت هایی داشته اند. به طور نادر ممکن است در برخی مطالعات این محدودیتها ، فرضیات اصلی مطالعه یا جمع آوری و تحلیل داده ها را تحت تأثیر قرار داده و باعث نتایج اشتباه گردد. این محدودیتها میتواند خیلی ساده باشد.

در نهایت داوران باید ببینند که آیا در پایان کار، نتیجه ای که گرفته شده با یافته ها و اطلاعات حاصل از داده ها مطابقت می کند یا خیر ؟ به عبارت دیگر داور باید از خود بپرسد که براساس یافته های مطرح شده در این مقاله آیا ادعای نویسندگان معقول و مستدل است یا نه.