قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی؛ الزامات، جرائم و مجازات‌ها

ضرورت تصویب قانون مقابله با تقلب علمی

گسترش این پدیده‌ها، سلامت نظام علمی کشور را با تهدید جدی مواجه کرد. به همین دلیل، قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» در تاریخ 31 مرداد 1396 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و در 8 شهریور همان سال به تأیید شورای نگهبان رسید و به وزارتخانه‌های علوم و بهداشت ابلاغ شد.

هدف اصلی این قانون، جلوگیری از تجاری‌سازی تقلب علمی و حفظ اعتبار پژوهش دانشگاهی است.

دامنه شمول قانون

بر اساس این قانون، هرگونه تهیه، عرضه یا واگذاری آثار زیر با هدف انتفاع و ارائه آن به نام شخص دیگر، جرم محسوب می‌شود:

• پایان‌نامه و رساله

• مقاله علمی

• طرح پژوهشی

• کتاب و گزارش علمی

• آثار پژوهشی مکتوب یا ضبط‌شده

• آثار الکترونیکی یا غیرالکترونیکی

جرم‌انگاری تقلب علمی

قانون به‌صراحت اعلام می‌کند که فعالیت موسسات، اشخاص یا پایگاه‌های اینترنتی که به‌صورت حرفه‌ای اقدام به تولید یا فروش آثار علمی برای ارائه به نام دیگران می‌کنند، جرم کیفری است؛ حتی اگر این فعالیت‌ها در قالب تبلیغات آنلاین انجام شود.

مجازات‌های پیش‌بینی‌شده

اشخاص حقیقی

• جزای نقدی درجه 3

• محرومیت از حقوق اجتماعی درجه 6

اشخاص حقوقی

• مجازات متناسب با قانون مجازات اسلامی

• مسئولیت کیفری مدیران و گردانندگان

• امکان پلمپ یا توقف فعالیت موسسه یا پایگاه اینترنتی

مسئولیت دانشگاه‌ها و نهادهای علمی

بر اساس این قانون، وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و کلیه دانشگاه‌ها موظف‌اند:

• فرهنگ احترام به مالکیت فکری را ترویج کنند

• نظارت دقیق بر پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها اعمال نمایند

• آثار تحصیلات تکمیلی را در سامانه ایرانداک ثبت و همانندجویی کنند

• بدون گواهی همانندجویی، هیچ پرداخت یا امتیاز علمی انجام نشود

پیامدها برای متخلفان دانشگاهی

در صورت استفاده از آثار متقلبانه:

• دانشجویان: ابطال پایان‌نامه، محرومیت یا اخراج

• اعضای هیأت علمی: تنزل رتبه، لغو قرارداد یا اخراج

• کارکنان اداری: مجازات‌های انتظامی

• طلاب: رسیدگی در دادگاه ویژه روحانیت

همچنین، هرگونه مدرک، رتبه یا امتیاز علمی حاصل از اثر متقلبانه، باطل و بلااثر اعلام می‌شود.

خدمات مجاز و مستثنی از قانون

قانون به‌روشنی اعلام می‌کند که خدماتی مانند:

• تایپ

• ترجمه

• ویراستاری

• خدمات آزمایشگاهی

• کمک در گردآوری داده‌ها

در صورتی که منجر به انتساب اثر به نام دیگری نشود، مشمول جرم تقلب علمی نیستند.

نقش این قانون در سلامت علمی

این قانون نقطه عطفی در نظام حقوقی پژوهش ایران محسوب می‌شود و برای نخستین‌بار، تقلب علمی سازمان‌یافته را به‌صورت صریح جرم‌انگاری کرده است. اجرای صحیح آن می‌تواند به:

• کاهش پایان‌نامه‌فروشی

• افزایش اعتماد به مقالات علمی

• ارتقای کیفیت پژوهش

• حفظ اعتبار مدارک دانشگاهی

منجر شود.