معیارهای قرارگیری در لیست نویسندگان یک مقاله علمی کدامند؟

چرا ترتیب نام نویسندگان مقاله اهمیت دارد؟

در بسیاری از مقالات علمی، به‌ویژه مقالات حاصل از پایان‌نامه‌ها، این پرسش‌ها مطرح می‌شود:

• آیا نام استاد راهنما باید اول نوشته شود؟

• آیا نویسنده مسئول الزاماً باید نویسنده اول باشد؟

• نام استاد مشاور در چه جایگاهی قرار می‌گیرد؟

• ترتیب اسامی چه تأثیری بر رزومه و h-index دارد؟

پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم شناخت دقیق معیارهای نویسندگی علمی و عرف‌های رایج در مجلات معتبر است.

نویسنده مقاله علمی کیست؟

نویسنده مقاله علمی فردی است که نقش واقعی و مؤثر در انجام پژوهش داشته باشد.
کمیته بین‌المللی سردبیران مجلات پزشکی (ICMJE) چهار معیار رسمی برای نویسندگی (Authorship Criteria) تعریف کرده است. تنها افرادی که هر چهار معیار را دارا باشند، می‌توانند به‌عنوان نویسنده مقاله معرفی شوند.

معیارهای چهارگانه ICMJE

1. مشارکت قابل توجه (Substantial Contribution) در حداقل یکی از موارد زیر:

   • طراحی مطالعه (Concept & Design)

   • جمع‌آوری داده‌ها

   • تحلیل یا تفسیر داده‌ها

2. نگارش نسخه اولیه مقاله یا بازنگری اساسی علمی آن
   (ویرایش علمی، نه صرفاً ادبی)

3. تأیید نسخه نهایی مقاله
   هر نویسنده باید کل مقاله را مطالعه و تأیید کند.

4. پذیرش مسئولیت پاسخگویی علمی
   توافق بر حل و پاسخ به هرگونه ابهام درباره دقت، صحت و یکپارچگی پژوهش.

نکته مهم: فقدان حتی یکی از این معیارها، فرد را از لیست نویسندگان خارج می‌کند.

نویسنده مسئول (Corresponding Author) کیست؟

نویسنده مسئول فردی است که:

• ارتباط با مجله و داوران را بر عهده دارد

• پاسخگوی سوالات علمی پس از انتشار مقاله است

• معمولاً اشراف کامل بر کل پروژه دارد

در بسیاری از موارد، استاد راهنما به‌عنوان نویسنده مسئول معرفی می‌شود، اما:

• نویسنده مسئول الزاماً نویسنده اول نیست

• ممکن است نام او دوم یا حتی آخر لیست نویسندگان باشد

نویسنده راهبر (Lead Author) چیست؟

در مقالات چندنویسنده‌ای، معمولاً یک نفر به‌عنوان نویسنده راهبر انتخاب می‌شود.
نویسنده راهبر الزاماً مدیر پروژه یا صاحب ایده اصلی نیست، اما مسئولیت اجرایی مقاله را بر عهده دارد.

مسئولیت‌های نویسنده راهبر

• تألیف: تنظیم لیست نویسندگان بر اساس معیارهای علمی

• هماهنگی: ارسال پیش‌نویس‌ها و دریافت نظر و تأیید نویسندگان

• صحت: نظارت بر انسجام، دقت و تحلیل منطقی داده‌ها

وظایف نویسندگان همکار

تمام نویسندگان همکار موظف به موارد زیر هستند:

• اعلام رضایت برای درج نام به‌عنوان نویسنده

• بازبینی و تأیید پیش‌نویس مقاله

• تأیید صحت علمی مقاله

هر فردی حق دارد در صورتی که خود را واجد شرایط نمی‌داند، از نویسندگی انصراف دهد.

ترتیب نام نویسندگان مقاله چگونه تعیین می‌شود؟

هیچ الگوی واحد و الزام‌آوری وجود ندارد و ترتیب نهایی حاصل توافق نویسندگان است. با این حال، چند الگوی رایج دیده می‌شود:

الگوی اول: استادمحوری

دانشجو به دلیل احترام علمی، نام استاد راهنما را در ابتدا و نام خود را بعد از آن می‌آورد.

الگوی دوم: دانشجومحوری

در مقالات برگرفته از پایان‌نامه:

• دانشجو نویسنده اول

• استاد راهنما نویسنده دوم و نویسنده مسئول

الگوی سوم: بر اساس میزان مشارکت

ترتیب اسامی مطابق سهم واقعی افراد در پژوهش تعیین می‌شود؛ در صورت تساوی، ترتیب الفبایی استفاده می‌شود.

الگوی چهارم: گروه‌بندی

ابتدا نام دانشجویان (بر اساس مشارکت یا الفبا) و سپس نام اساتید درج می‌شود.

تأثیر ترتیب نویسندگان بر h-index

نکته بسیار مهم:

ترتیب نام نویسندگان هیچ تأثیری بر عدد h-index ندارد.

h-index تنها بر اساس تعداد مقالات و میزان استناد محاسبه می‌شود، نه جایگاه نام در مقاله.

جمع‌بندی

ترتیب نام نویسندگان مقاله باید بر اساس مشارکت واقعی، شفافیت اخلاقی و توافق گروهی تعیین شود. رعایت معیارهای بین‌المللی نویسندگی، از بروز تعارضات علمی و مشکلات اخلاق پژوهش جلوگیری می‌کند و اعتبار پژوهش را حفظ می‌نماید.