ضریب تأثیر مجلات علمی: معیارها، محاسبه و کاربرد

اهمیت ضریب تأثیر

ضریب تأثیر (Impact) شاخصی حیاتی برای سنجش عملکرد یک مجله در بازه‌های زمانی مشخص و تصمیم‌گیری دربارۀ مسیر آینده آن است. با این حال، اتکا به یک معیار واحد نمی‌تواند تصویری جامع از تأثیر واقعی ارائه دهد. بنابراین استفاده از مجموعه‌ای از شاخص‌ها ضروری است تا تصمیمات علمی و مدیریتی بر اساس داده‌های معتبر اتخاذ شود.

معیارهای CiteScore و پایگاه Scopus

الزویر امروزه از CiteScore Metrics به عنوان استانداردی تازه استفاده می‌کند. این مجموعه معیارها دیدگاهی جامع‌تر، شفاف‌تر و به‌روزتر از میزان تأثیر مجلات علمی ارائه می‌دهد و به مدیران و سردبیران کمک می‌کند تا نشریه خود را با اثربخشی و تأثیرگذاری بیشتری هدایت کنند.

معیارهای CiteScore بخشی از سبد معیارهای Scopus هستند و شامل شاخص‌هایی مانند SNIP، SJR، شمار ارجاع‌دهی مقالات و درصد ارجاعات می‌شوند. ترکیب این شاخص‌ها امکان تحلیل تأثیر استنادی (Citation Impact) بیش از 22٬220 عنوان نشریه را فراهم می‌کند.

شاخص‌های نمرۀ ارجاعات

معیارهای نمرۀ ارجاعات شامل هشت شاخص مکمل هستند:

• نمرۀ ارجاعات

• پیگیری نمرۀ ارجاعات

• آمار درصدی نمرۀ ارجاعات

• آمار چهار به یک نمرۀ ارجاعات

• رتبه‌بندی نمرۀ ارجاعات

• شمار ارجاع‌دهی

• شمار مقالات

• درصد ارجاع‌دهی

مزایای ضریب تأثیر CiteScore

ضریب تأثیر CiteScore به دو دلیل از رویکرد قدرتمندتری برخوردار است:

1. بازۀ ارجاع‌دهی سه‌ساله

تحقیقات نشان داده‌اند که در حوزه‌هایی با سرعت انتشار پایین، بازۀ دو ساله برای ارزیابی داده‌ها کوتاه است و بازۀ پنج‌ساله برای رشته‌هایی با انتشار سریع طولانی محسوب می‌شود. پایگاه داده‌ای مانند Scopus با پوشش گسترده، هم نمایانگر الگوهای ارجاع‌دهی و هم منعکس‌کنندۀ داده‌های به‌روز است. بنابراین، بازۀ سه‌ساله برای محاسبه ضریب تأثیر انتخابی متعادل و مناسب است.

2. شمول همۀ گونه‌های متون

صورت و مخرج ضریب تأثیر شامل تمامی انواع مدارک نمایه‌شده است؛ نه‌تنها مقالات پژوهشی و مقالات مروری، بلکه نامه‌ها، یادداشت‌ها، متون ویرایش‌شده، مقالات همایشی و سایر مدارک نیز در محاسبه لحاظ می‌شوند. این ویژگی باعث می‌شود داده‌های مورد استفاده معتبر باشند و امکان دست‌کاری نتایج کاهش یابد. نتیجه آن، ارائه تصویری جامع‌تر و دقیق‌تر از تأثیر استنادی مجله است.

محاسبۀ نمرۀ ارجاعات

نمرۀ ارجاعات در اصل میانگین تعداد ارجاعاتی است که هر مقاله از یک عنوان نشریه در طول بازۀ سه‌ساله دریافت می‌کند. محاسبه این شاخص به روش زیر انجام می‌شود:

برای مثال، محاسبۀ نمرۀ ارجاعات سال 2015 شامل ارجاعات ثبت‌شده در سال 2015 به مقالات منتشرشده در سال‌های 2012، 2013 و 2014 است، سپس بر تعداد کل مقالات همان سه سال تقسیم می‌شود. این محاسبه میانگین ارجاعات را در طول یک سال تقویمی نشان می‌دهد.

پیگیری نمرۀ ارجاعات

با توجه به اینکه میزان تأثیر مجله می‌تواند در طول سال تغییر کند، شاخص پیگیری نمرۀ ارجاعات برای ارائه تصویری به‌روز از عملکرد نشریه طراحی شده است و به‌صورت ماهانه نیز گزارش می‌شود.

پوشش نشریات جدید و به‌روز بودن داده‌ها

نشریات جدید تنها یک سال پس از نمایه‌شدن در Scopus می‌توانند معیارهای CiteScore را دریافت کنند. از آنجا که این شاخص به‌طور خودکار تمامی عناوین واجد شرایط را پوشش می‌دهد، نیازی به فرایندهای پیچیده یا نگرانی از حذف نامعلوم نیست. این ویژگی باعث می‌شود شاخص‌هایی مانند CiteScore Rank که برای مقایسه مجلات به کار می‌روند، همواره به‌روز و معتبر باقی بمانند.