نرم‌افزارهای تشخیص سرقت علمی؛ ابزارهای نوین صیانت از اصالت پژوهش

نقش فناوری در شناسایی و پیشگیری از سرقت علمی

نرم‌افزارهای تشخیص سرقت علمی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فناوری در حوزه اخلاق پژوهش، امروزه به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند. این ابزارها با تکیه بر پایگاه‌های داده عظیم، الگوریتم‌های مشابه‌یابی و روش‌های پردازش زبان طبیعی، قادرند میزان شباهت یک متن را با منابع موجود شناسایی و گزارش کنند.

استفاده از این نرم‌افزارها به‌ویژه برای دفاتر مجلات علمی، سردبیران، داوران، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بررسی دستی اصالت متون، به‌خصوص در حجم بالای مقالات، عملاً امکان‌پذیر نیست.

وضعیت نرم‌افزارهای فارسی‌زبان تشخیص سرقت علمی

در حوزه مجلات و متون انگلیسی‌زبان، ابزارهای قدرتمند و شناخته‌شده‌ای وجود دارد که سال‌هاست به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این حال، در زمینه متون فارسی، به‌ویژه در علوم انسانی و اسلامی، همواره کمبود نرم‌افزارهای بومی احساس می‌شد.

در همین راستا، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) سامانه‌ای تحت وب با عنوان «سمیم» را طراحی و ارائه کرده است. این سامانه با تمرکز بر متون علوم انسانی و اسلامی، امکان بررسی مشابهت متون فارسی را فراهم کرده و قابلیت استفاده آزمایشی رایگان نیز برای کاربران در نظر گرفته شده است. طراحی کاربرپسند و دسترسی آسان، از جمله مزایای این سامانه محسوب می‌شود.

نحوه عملکرد نرم‌افزارهای تشخیص سرقت علمی

عملکرد این نرم‌افزارها تا حد زیادی شبیه موتورهای جستجوی علمی است. آن‌ها دارای:

• پایگاه داده گسترده

• نظام نمایه‌سازی متون

• الگوریتم‌های مقایسه و مشابه‌یابی

هستند و متن ورودی را با میلیون‌ها سند موجود مقایسه می‌کنند. این ابزارها در تشخیص موارد کپی مستقیم (Copy-Paste) دقت بالایی دارند. در سال‌های اخیر، با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، توانایی شناسایی بازنویسی، ترجمه بدون ذکر منبع و حتی سرقت ایده نیز تا حد زیادی افزایش یافته است.

معرفی برخی نرم‌افزارهای مطرح تشخیص سرقت علمی

امروزه نرم‌افزارهای متعددی در سطح بین‌المللی برای تشخیص سرقت علمی توسعه یافته‌اند که هر یک ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند. از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• Turnitin و iThenticate: از پرکاربردترین ابزارها در دانشگاه‌ها و مجلات علمی

• SafeAssign: مورد استفاده در سامانه‌های آموزشی

• Copyscape: مناسب برای محتوای وب

• PlagScan، PlagTracker و DupliChecker: ابزارهای تحت وب با کاربردهای عمومی

• eTBLAST و CitePlag: تمرکز بر مشابه‌یابی متون و استنادات

• Samim (سمیم): سامانه بومی فارسی برای علوم انسانی و اسلامی

هر یک از این ابزارها از نظر زبان پشتیبانی‌شده، نوع فایل‌های قابل بررسی، میزان دقت، پایگاه داده و هزینه استفاده، تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند.

محدودیت‌ها و ملاحظات استفاده از نرم‌افزارهای مشابه‌یاب

با وجود پیشرفت‌های قابل توجه، هیچ نرم‌افزاری قادر به تشخیص صددرصدی تمام انواع سرقت علمی نیست. تفسیر گزارش مشابه‌یابی نیازمند دانش تخصصی و قضاوت انسانی است. درصد شباهت بالا لزوماً به معنای سرقت علمی نیست و درصد پایین نیز همیشه به معنای اصالت کامل متن نخواهد بود.

بنابراین، این ابزارها باید به‌عنوان وسیله کمک‌کننده در کنار داوری علمی و بررسی محتوایی مورد استفاده قرار گیرند.

جمع‌بندی

نرم‌افزارهای تشخیص سرقت علمی به یکی از ارکان اصلی نظام علمی و پژوهشی تبدیل شده‌اند. این ابزارها با افزایش شفافیت، ارتقای اخلاق پژوهش و کاهش تخلفات علمی، نقش مهمی در حفظ اعتبار تولیدات علمی دارند. استفاده آگاهانه و مسئولانه از این سامانه‌ها می‌تواند به بهبود کیفیت پژوهش و اعتماد عمومی به علم کمک شایانی کند.