موسسه انتشاراتی اشراق: سرقت ادبی یا پلاجیاریزم چیست و چگونه می‌توان از آن جلوگیری کرد؟ در این مقاله با انواع سرقت ادبی، ابزارهای تشخیص تشابه متنی مانند iThenticate و Turnitin، مفهوم درصد همانندجویی و روش‌های اصولی پارافریز و ارجاع‌دهی صحیح برای آماده‌سازی مقاله علمی آشنا می‌شوید.
یکی از چالش‌های مهم پژوهشگران هنگام آماده‌سازی مقاله برای مجلات علمی بین‌المللی، رعایت اصول اخلاق پژوهش و اطمینان از اصالت محتوای مقاله است. سرقت ادبی یا پلاجیاریزم (Plagiarism) می‌تواند به اعتبار علمی پژوهشگر آسیب برساند و در برخی موارد به رد مقاله یا بررسی تخلف پژوهشی منجر شود.
بااین‌حال، هر میزان تشابه متنی به معنای سرقت ادبی نیست. ممکن است بخش‌هایی از مقاله به دلیل استفاده صحیح از اصطلاحات تخصصی، نقل‌قول‌های مستند، فهرست منابع یا انتشار قبلی نسخه‌ای از همان پژوهش با منابع دیگر مطابقت داشته باشد. از سوی دیگر، پایین بودن درصد تشابه نیز به‌تنهایی اصالت کامل مقاله را تضمین نمی‌کند.
در این راهنما، مفهوم سرقت ادبی، انواع آن، روش‌های تشخیص تشابه متنی، ابزارهای بررسی مقاله و راهکارهای پیشگیری از تخلف علمی را بررسی می‌کنیم.
سرقت ادبی زمانی رخ می‌دهد که فرد از ایده‌ها، عبارت‌ها، داده‌ها، تصاویر یا نتایج پژوهشی دیگران استفاده کند، اما سهم و مالکیت فکری منبع اصلی را به‌درستی مشخص نکند و مطالب را به‌گونه‌ای ارائه دهد که گویی حاصل کار خود اوست.
برای مثال، اگر پژوهشگری بخشی از مقاله‌ای علمی را عیناً در مقاله خود قرار دهد، بدون آنکه نقل‌قول و ارجاع مناسب داشته باشد، ممکن است مرتکب سرقت ادبی شده باشد. همچنین بازنویسی یک ایده با واژگان متفاوت، در صورتی که منبع اصلی آن ذکر نشود، می‌تواند مصداق سرقت ادبی باشد.
بنابراین، رعایت اخلاق پژوهش فقط به پرهیز از کپی‌کردن مستقیم محدود نمی‌شود؛ بلکه ارجاع‌دهی صحیح، شفافیت درباره منابع و رعایت حقوق پدیدآورندگان را نیز در بر می‌گیرد.
سرقت ادبی شکل‌های مختلفی دارد. آشنایی با این موارد به پژوهشگران کمک می‌کند تا هنگام نگارش مقاله از بروز خطاهای ناخواسته جلوگیری کنند.
در این حالت، متن منبع دیگری بدون ذکر مناسب منبع و بدون مشخص‌کردن نقل‌قول مستقیم، عیناً در مقاله استفاده می‌شود. کپی‌کردن جمله‌ها یا پاراگراف‌های یک مقاله علمی و ارائه آن‌ها به‌عنوان نوشته خود، نمونه‌ای از این نوع تخلف است.
سرقت ادبی از خود به استفاده مجدد و نامناسب از بخش‌هایی از آثار منتشرشده قبلی نویسنده، بدون شفاف‌سازی یا رعایت سیاست‌های مربوط، گفته می‌شود. این موضوع می‌تواند شامل بازاستفاده از متن، شکل‌ها، داده‌ها یا نتایج پژوهش‌های قبلی باشد.
البته هر استفاده مجدد از کار قبلی الزاماً تخلف نیست. برای ارزیابی آن باید به میزان هم‌پوشانی، ارجاع‌دهی، حقوق نشر، ماهیت پژوهش و سیاست مجله توجه کرد. برای مثال، ارسال یک مقاله واحد به چند مجله به‌طور همزمان نیز ممکن است با اصول نشر علمی مغایرت داشته باشد.
در این نوع سرقت ادبی، عبارت‌ها یا بخش‌هایی از چند منبع مختلف کنار هم قرار می‌گیرند یا با تغییرات جزئی بازنویسی می‌شوند، بدون آنکه سهم منابع اصلی به‌درستی مشخص شود.
تغییر چند واژه یا جابه‌جایی ترتیب جمله‌ها، بدون درک و بازنویسی واقعی محتوا و بدون ارجاع مناسب، برای رعایت اخلاق پژوهش کافی نیست.
اگر پژوهشگری ایده، فرضیه، روش ابتکاری یا یافته‌های دیگران را بدون ارجاع مناسب به نام خود معرفی کند، ممکن است مرتکب سرقت ایده یا نتایج پژوهشی شده باشد؛ حتی اگر متن را با عبارت‌های کاملاً متفاوت بنویسد.
گاهی نویسنده منبعی را ذکر می‌کند، اما مشخص نیست کدام ادعا یا بخش متن به آن منبع مربوط است. همچنین ارجاع به منبعی که واقعاً مطالعه نشده یا ارائه اطلاعات نادرست درباره منابع می‌تواند از نظر اخلاق پژوهش مشکل‌ساز باشد.
به همین دلیل، ارجاع‌دهی باید دقیق، قابل‌پیگیری و مطابق شیوه‌نامه مجله باشد.
بسیاری از مجلات علمی از ابزارهای بررسی تشابه متنی برای شناسایی بخش‌هایی از مقاله استفاده می‌کنند که با منابع موجود مطابقت دارند. این بررسی ممکن است پیش از ارسال مقاله به داوری یا در مراحل بعدی فرایند ارزیابی انجام شود.
ابزارهایی مانند iThenticate و Turnitin متن مقاله را با مجموعه‌ای از منابع موجود، از جمله محتوای علمی منتشرشده و صفحات وب، مقایسه می‌کنند. بسته به ابزار و نوع دسترسی، دامنه منابع قابل‌بررسی متفاوت است.
گزارش همانندجویی معمولاً اطلاعاتی مانند موارد زیر ارائه می‌دهد:
درصد تشابه متنی: سهم متنی که با منابع موجود مطابقت دارد.
بخش‌های مشابه: عبارت‌ها یا قسمت‌هایی از مقاله که با منابع دیگر هم‌پوشانی دارند.
منابع تطبیق‌یافته: اطلاعات منابعی که متن مشابه در آن‌ها یافت شده است.
جزئیات تطابق: امکان بررسی هر بخش برای ارزیابی نوع و میزان هم‌پوشانی.
نکته مهم این است که این ابزارها عمدتاً تشابه متنی را شناسایی می‌کنند، نه اینکه به‌تنهایی درباره وقوع سرقت ادبی حکم قطعی بدهند. تفسیر گزارش باید با توجه به متن، منابع، نحوه ارجاع‌دهی و ضوابط مجله انجام شود. راهنمای Crossref و راهنمای Turnitin نیز بر تفاوت میان تشابه و سرقت ادبی تأکید دارند.
یکی از پرسش‌های رایج پژوهشگران این است که درصد تشابه مقاله برای ارسال به مجلات نمایه‌شده در Web of Science باید چقدر باشد.
برای همه مجلات علمی، یک درصد مجاز و یکسان وجود ندارد. هر مجله یا مؤسسه ممکن است سیاست خاص خود را برای بررسی تشابه متنی داشته باشد. در کنار درصد کلی، محل وقوع تشابه، میزان تطابق با هر منبع و نوع متن مشابه نیز اهمیت دارد.
برای مثال:
درصد تشابه بالا ممکن است تا حدی ناشی از فهرست منابع، نقل‌قول‌های مشخص‌شده، اصطلاحات استاندارد یا نسخه پیش‌چاپ همان مقاله باشد.
درصد تشابه پایین نیز لزوماً به معنای نبود سرقت ادبی نیست؛ ممکن است ایده یا داده‌ای بدون ارجاع مناسب بازنویسی شده باشد.
هم‌پوشانی طولانی و بدون ارجاع در بخش‌های اصلی مقاله، حتی اگر درصد کلی پایین باشد، می‌تواند مسئله‌ساز باشد.
تشابه با مقاله قبلی خود نویسنده باید با توجه به نوع استفاده مجدد، شفافیت ارجاع‌دهی و سیاست ناشر بررسی شود.
بنابراین، بهتر است به‌جای تلاش برای رسیدن به یک عدد ثابت، گزارش همانندجویی را بخش‌به‌بخش بررسی کنید و موارد مشکل‌دار را از نظر علمی و اخلاقی اصلاح کنید. معیار نهایی، سیاست مجله هدف و ارزیابی سردبیر است.
ابزارهای همانندجویی از نظر نوع پایگاه اطلاعاتی، امکانات گزارش‌دهی، هزینه و دسترسی با یکدیگر تفاوت دارند. هیچ ابزاری نیز تضمین نمی‌کند که تمام موارد احتمالی سرقت ادبی را شناسایی کند.
1. iThenticate
این ابزار برای بررسی تشابه متنی اسناد علمی و حرفه‌ای کاربرد دارد و در فرایندهای نشر علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گزارش آن بخش‌های مشابه و منابع تطبیق‌یافته را نشان می‌دهد تا نویسنده یا سردبیر بتواند آن‌ها را بررسی کند.
وب‌سایت رسمی: https://www.ithenticate.com/
2. Turnitin
Turnitin در محیط‌های آموزشی و دانشگاهی برای مقایسه متن با منابع موجود و بررسی تشابه استفاده می‌شود. دسترسی به آن معمولاً از طریق دانشگاه، مؤسسه آموزشی یا طرح‌های ارائه‌شده توسط این شرکت فراهم می‌شود.
وب‌سایت رسمی: https://www.turnitin.com/
3. Grammarly Plagiarism Checker
Grammarly علاوه بر امکانات ویرایش زبان، قابلیت بررسی تشابه متنی را نیز در برخی محصولات و طرح‌های خود ارائه می‌کند. نوع دسترسی و امکانات آن به نسخه و اشتراک کاربر بستگی دارد.
وب‌سایت رسمی: https://www.grammarly.com/plagiarism-checker
4. ابزارهای آنلاین بررسی تشابه
برخی وب‌سایت‌ها امکان بررسی اولیه متن را ارائه می‌کنند؛ اما پوشش منابع، دقت تطبیق و نحوه نگهداری متن بارگذاری‌شده در آن‌ها یکسان نیست. پیش از بارگذاری مقاله منتشرنشده، اطلاعات مربوط به حریم خصوصی، ذخیره‌سازی و استفاده از فایل را بررسی کنید.
اگر مقاله برای ارسال به مجله علمی آماده می‌شود، بهتر است از ابزاری استفاده کنید که گزارش منابع قابل‌بررسی ارائه می‌دهد و در صورت امکان با فرایندها و پایگاه‌های مورد استفاده مؤسسه یا ناشر مرتبط باشد.
برای پیشگیری از سرقت ادبی، باید از همان مرحله مطالعه منابع و یادداشت‌برداری، اصول اخلاق پژوهش رعایت شوند. اقدامات زیر می‌توانند به کاهش خطاهای ناخواسته کمک کنند.
هرگاه از ایده، یافته، داده، تصویر یا عبارت متعلق به منبع دیگری استفاده می‌کنید، منبع آن را مطابق شیوه‌نامه مجله مشخص کنید. ارجاع‌دهی باید به شکلی باشد که خواننده بتواند منبع اصلی را پیدا کند.
پارافریز به معنای بازگویی مفهوم یک منبع با ساختار و بیان مستقل است. برای انجام صحیح آن:
ابتدا مفهوم متن اصلی را به‌خوبی درک کنید.
مطلب را با ساختار جمله‌بندی خودتان بازنویسی کنید.
دقت علمی و معنای اصلی را حفظ کنید.
حتی پس از بازنویسی، به منبع ایده یا اطلاعات ارجاع دهید.
صرفاً جایگزین‌کردن چند واژه با مترادف‌ها یا تغییر ترتیب جمله‌ها، پارافریز اصولی محسوب نمی‌شود.
اگر لازم است عبارت منبع را عیناً نقل کنید، دستورالعمل مجله درباره علامت نقل‌قول و ذکر شماره صفحه یا اطلاعات تکمیلی را رعایت کنید. در مقاله‌های پژوهشی، نقل‌قول مستقیم باید متناسب با نیاز علمی باشد و جایگزین تحلیل و نگارش مستقل نویسنده نشود.
هنگام مطالعه مقالات، اطلاعات کتاب‌شناختی هر منبع را ثبت کنید و مشخص سازید کدام یادداشت‌ها نقل‌قول مستقیم و کدام‌ها بازنویسی شخصی شما هستند. استفاده از نرم‌افزارهای مدیریت منابع نیز می‌تواند خطاهای ارجاع‌دهی را کاهش دهد.
پیش از سابمیت، مقاله را از نظر ارجاع‌دهی، نقل‌قول‌ها، هم‌پوشانی با آثار قبلی و رعایت دستورالعمل مجله بررسی کنید. در صورت استفاده از نرم‌افزار همانندجویی، فقط به درصد نهایی اکتفا نکنید؛ منابع و بخش‌های تطبیق‌یافته را نیز بخوانید.
حتی با ذکر منبع، استفاده مجدد از برخی تصاویر، جدول‌ها یا مطالب دارای حق نشر ممکن است به مجوز نیاز داشته باشد. همچنین بازاستفاده از متن یا داده‌های قبلی باید با سیاست‌های مجله و ناشر سازگار باشد.
اگر گزارش همانندجویی بخش‌هایی از مقاله را مشابه منابع دیگر نشان می‌دهد، ابتدا علت هر تطابق را مشخص کنید. هدف، دست‌کاری متن برای رسیدن به عددی کمتر نیست؛ بلکه باید اصالت نگارش، ارجاع‌دهی و انطباق با اصول علمی بهبود پیدا کند.
برای اصلاح اصولی می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:
منابع تطبیق‌یافته را بررسی کنید: مشخص کنید هر بخش مشابه از کدام منبع آمده و آیا نقل‌قول، اصطلاح تخصصی، متن استاندارد یا بازاستفاده از کار قبلی است.
ارجاع‌های ناقص را اصلاح کنید: اگر ایده یا اطلاعات متعلق به منبع دیگری است، ارجاع مناسب را اضافه کنید.
عبارت‌های غیرضروری را بازنویسی کنید: متن را با درک مفهوم و ساختار مستقل بنویسید، نه با جایگزینی مکانیکی کلمات.
نقل‌قول‌ها و مطالب دارای حق نشر را بررسی کنید: از دستورالعمل مجله درباره نقل‌قول، مجوز و بازاستفاده از محتوای قبلی پیروی کنید.
هم‌پوشانی با آثار قبلی خود را شفاف کنید: در صورت لزوم به اثر قبلی ارجاع دهید و سیاست مجله درباره انتشار مجدد یا استفاده از داده‌های قبلی را بررسی کنید.
گزارش اصلاح‌شده را دوباره ارزیابی کنید: پس از اصلاح، گزارش را بررسی کنید تا مطمئن شوید هم‌پوشانی‌های مسئله‌دار برطرف شده‌اند و معنای علمی متن تغییر نکرده است.
توجه داشته باشید که هیچ روش استانداردی تضمین نمی‌کند درصد تشابه به عدد مشخصی برسد یا مقاله پذیرفته شود. تصمیم نهایی درباره پذیرش و ارزیابی اصالت مقاله بر عهده مجله است.
پیش از ارسال مقاله به مجلات بین‌المللی، بررسی تشابه متنی و بازبینی ارجاع‌دهی می‌تواند به شناسایی خطاهای احتمالی کمک کند. همچنین در برخی موارد، نویسنده به خدمات ویرایش زبانی، اصلاح ساختار متن یا تنظیم مقاله مطابق دستورالعمل مجله نیاز دارد.
مؤسسه علمی پژوهشی اشراق خدماتی در زمینه بررسی تشابه متنی، بازبینی ارجاع‌دهی، ویرایش زبانی، ترجمه تخصصی و فرمت‌بندی مقاله ارائه می‌کند. پیش از ثبت سفارش، بهتر است نوع ابزار مورد استفاده، دامنه بررسی، نحوه ارائه گزارش و شرایط محرمانگی فایل مقاله را جویا شوید.
خدمات قابل ارائه در این حوزه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
بررسی تشابه متنی: شناسایی بخش‌های مشابه و بررسی گزارش منابع تطبیق‌یافته، متناسب با ابزار در دسترس.
بازبینی ارجاع‌دهی و پارافریز: کمک به اصلاح ارجاع‌های ناقص و بازنویسی علمی متن، بدون تغییر نادرست در معنا یا یافته‌های پژوهش.
ویرایش و ترجمه تخصصی: بهبود وضوح و کیفیت زبانی مقاله.
فرمت‌بندی مقاله: تنظیم ساختار و قالب مقاله مطابق دستورالعمل مجله هدف.
هدف از این خدمات، کمک به رعایت اصول نگارش علمی و آماده‌سازی بهتر مقاله است؛ هیچ‌یک از این خدمات تضمین‌کننده پذیرش مقاله یا دستیابی به درصد تشابه مشخص نیست.
راه‌های ارتباطی با موسسه انتشاراتی اشراق
کارشناسان و مشاوران موسسه انتشاراتی اشراق به صورت تمام‌وقت حتی در روزهای تعطیل آماده ارائه خدمات حرفه‌ای و باکیفیت به مشتریان و کاربران خود هستند. برای دریافت مشاوره می‌توانید از طریق سایت به صورت آنلاین با مشاورین موسسه گفت‌وگو کنید و یا از طریق تماس تلفنی با شماره‌های زیر در ارتباط باشید:
eshragh_company
isi.eshragh@gmail.com
09149724933
041-33373424
خیر. درصد تشابه به‌تنهایی نشان‌دهنده وقوع سرقت ادبی نیست. باید بخش‌های مشابه، منابع آن‌ها، نحوه ارجاع‌دهی و سیاست مجله بررسی شوند. هیچ درصد واحدی برای همه مجلات معتبر نیست.
پارافریز اصولی می‌تواند به نگارش مستقل کمک کند؛ اما اگر ایده یا اطلاعات از منبع دیگری گرفته شده باشد، ارجاع‌دهی همچنان ضروری است. تغییر واژگان بدون ذکر منبع، مشکل را برطرف نمی‌کند.
استفاده مجدد از متن یا داده‌های قبلی باید با توجه به شرایط بررسی شود. ارجاع‌دهی، حقوق نشر، میزان هم‌پوشانی و سیاست مجله در این زمینه اهمیت دارند. در موارد مبهم، بهتر است پیش از ارسال از سردبیر یا ناشر راهنمایی بگیرید.
انتخاب ابزار به نوع مقاله، دسترسی شما و پایگاه‌های اطلاعاتی موردنیاز بستگی دارد. iThenticate در حوزه نشر علمی کاربرد دارد و Turnitin در بسیاری از محیط‌های دانشگاهی استفاده می‌شود؛ بااین‌حال، هیچ ابزاری به‌تنهایی جایگزین ارزیابی علمی و اخلاقی گزارش نیست.
خیر. اصلاح تشابه متنی تنها یکی از جنبه‌های آماده‌سازی مقاله است. پذیرش به کیفیت پژوهش، نوآوری، تناسب با مجله، روش‌شناسی، کیفیت نگارش و نتیجه داوری نیز بستگی دارد.
اینستاگرام
تلگرام