تفاوت پایگاه‌های نمایه‌سازی Scopus و Thomson (Web of Science)

معرفی پایگاه Scopus

Scopus یک پایگاه استنادی بین‌المللی است که توسط انتشارات Elsevier مدیریت می‌شود. این پایگاه یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های اطلاعاتی چکیده و استنادات علمی در جهان محسوب می‌شود و طیف وسیعی از رشته‌های علمی شامل علوم پایه، فنی و مهندسی، پزشکی، علوم انسانی و علوم اجتماعی را پوشش می‌دهد.

Scopus علاوه بر نمایه‌سازی مجلات علمی، کنفرانس‌ها، کتاب‌ها و مجموعه مقالات را نیز در بر می‌گیرد. یکی از ویژگی‌های شاخص این پایگاه، گستردگی پوشش آن و رویکرد نسبتاً بازتر در پذیرش مجلات جدید است.

معرفی پایگاه Thomson (Web of Science)

پایگاه Web of Science که در گذشته با نام Thomson Reuters شناخته می‌شد و امروزه تحت مدیریت Clarivate Analytics فعالیت می‌کند، قدیمی‌ترین و از نظر بسیاری معتبرترین پایگاه استنادی جهان است. این پایگاه، تمرکز ویژه‌ای بر کیفیت علمی، سابقه انتشار و تأثیرگذاری مجلات دارد.

Web of Science شامل مجموعه‌ای از زیرپایگاه‌هاست که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• Science Citation Index Expanded (SCIE)

• Social Sciences Citation Index (SSCI)

• Arts & Humanities Citation Index (AHCI)

نمایه‌شدن یک مجله در Web of Science، به‌ویژه در هسته اصلی آن، معمولاً به‌عنوان نشانه‌ای از اعتبار بسیار بالای علمی تلقی می‌شود.

تفاوت در دامنه پوشش مجلات

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های Scopus و Web of Science، دامنه پوشش مجلات است. Scopus تعداد بیشتری مجله را نمایه می‌کند و از نظر کمی گسترده‌تر است. این ویژگی باعث شده بسیاری از مجلات منطقه‌ای و نوپا، شانس بیشتری برای ورود به Scopus داشته باشند.

در مقابل، Web of Science رویکردی گزینشی‌تر دارد و تنها مجلاتی را نمایه می‌کند که از نظر کیفیت علمی، ثبات انتشار، داوری دقیق و اثرگذاری استنادی در سطح بالایی قرار دارند. به همین دلیل، تعداد مجلات نمایه‌شده در این پایگاه کمتر، اما به‌طور میانگین از اعتبار بالاتری برخوردار است.

تفاوت در معیارهای پذیرش و ارزیابی مجلات

Scopus معیارهای مشخصی برای ارزیابی مجلات دارد، از جمله:

• داوری علمی معتبر

• نظم در انتشار

• تنوع جغرافیایی نویسندگان و هیئت تحریریه

• رعایت اخلاق نشر

• کیفیت محتوای علمی

این معیارها اگرچه دقیق هستند، اما انعطاف‌پذیری بیشتری نسبت به Web of Science دارند.

در مقابل، Web of Science علاوه بر معیارهای فوق، تأکید ویژه‌ای بر تحلیل استنادی مجله، سابقه تأثیرگذاری و جایگاه آن در شبکه علم جهانی دارد. بسیاری از مجلات سال‌ها در فرآیند ارزیابی باقی می‌مانند تا در نهایت وارد هسته اصلی این پایگاه شوند.

تفاوت در شاخص‌های سنجش اثرگذاری

یکی از مهم‌ترین دلایل تفاوت میان این دو پایگاه، شاخص‌های ارزیابی علمی است.

در Scopus، شاخص‌هایی مانند:

• CiteScore

• SJR (SCImago Journal Rank)

• SNIP

برای سنجش اعتبار و اثرگذاری مجلات استفاده می‌شود.

در Web of Science، شاخص معروف Impact Factor (ضریب تأثیر) مطرح است که از طریق گزارش‌های Journal Citation Reports (JCR) ارائه می‌شود. این شاخص یکی از پرکاربردترین معیارهای ارزیابی مجلات در جهان است و در بسیاری از نظام‌های ارتقا و ارزشیابی دانشگاهی نقش کلیدی دارد.

تفاوت در سرعت نمایه‌سازی و به‌روزرسانی

Scopus معمولاً سرعت بیشتری در نمایه‌سازی مقالات و به‌روزرسانی اطلاعات دارد. مقالات جدید در بازه زمانی کوتاه‌تری وارد پایگاه می‌شوند و اطلاعات استنادی سریع‌تر در دسترس قرار می‌گیرد.

در مقابل، Web of Science فرآیند دقیق‌تر اما زمان‌برتری دارد. این دقت بالا باعث افزایش اعتبار داده‌ها می‌شود، اما ممکن است نمایه‌شدن مقالات جدید با تأخیر بیشتری همراه باشد.

تفاوت در کاربرد دانشگاهی و پژوهشی

در بسیاری از دانشگاه‌ها، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، مقالات نمایه‌شده در Scopus برای:

مورد پذیرش قرار می‌گیرند.

با این حال، در سطوح بالاتر علمی و دانشگاه‌های تراز اول، Web of Science و به‌ویژه مجلات دارای Impact Factor جایگاه بالاتری دارند و امتیاز بیشتری به آن‌ها تعلق می‌گیرد.

تفاوت در شناسایی مجلات نامعتبر

Scopus به دلیل پوشش گسترده‌تر، در برخی موارد میزبان مجلاتی با کیفیت متوسط یا حتی مشکوک بوده است؛ هرچند در سال‌های اخیر سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تری اعمال کرده و بسیاری از مجلات نامعتبر را حذف کرده است.

Web of Science به دلیل سخت‌گیری شدید در پذیرش، کمتر با این چالش مواجه است و به همین دلیل، نام آن کمتر در کنار مجلات جعلی یا کم‌اعتبار دیده می‌شود.

جمع‌بندی

Scopus و Web of Science هر دو از مهم‌ترین پایگاه‌های نمایه‌سازی علمی جهان هستند، اما اهداف و رویکردهای متفاوتی دارند. Scopus با پوشش گسترده‌تر و سرعت بالاتر، گزینه‌ای مناسب برای طیف وسیعی از پژوهشگران است؛ در حالی که Web of Science با تمرکز بر کیفیت و اثرگذاری، جایگاهی ممتاز در ارزیابی علمی دارد.

انتخاب میان این دو پایگاه، به هدف پژوهش، الزامات دانشگاهی و سطح مورد انتظار از اعتبار علمی بستگی دارد.