اگر پژوهشگر، دانشجوی تحصیلات تکمیلی یا عضو هیئت علمی هستید، حتماً با اصطلاحاتی مانند «مجله جعلی»، «مجله چپاولگر» یا «نشریه نامعتبر» برخورد کردهاید. بسیاری از پژوهشگران این دو مفهوم را با هم اشتباه میگیرند، در حالی که از نظر ماهیت، روش عملکرد و خطراتی که برای اعتبار علمی نویسنده دارند، کاملاً متفاوت هستند. نشریات جعلی (Hijacked Journals) با سرقت هویت یک مجله معتبر و واقعی، هویت آن را جعل میکنند، در حالی که نشریات نامعتبر یا چپاولگر (Predatory Journals) از ابتدا با هدف کسب درآمد از دریافت هزینه چاپ، بدون داوری علمی واقعی، تأسیس شدهاند. در این مقاله، بهطور کامل و گامبهگام یاد میگیرید که این دو نوع نشریه را از هم تشخیص دهید، ریشه و تاریخچه شکلگیری آنها را بشناسید و از افتادن در دام آنها جلوگیری کنید.
هر ساله هزاران پژوهشگر در سراسر جهان، ناخواسته مقالات خود را در نشریاتی منتشر میکنند که فاقد اعتبار علمی لازم هستند. این اتفاق معمولاً به دو دلیل رخ میدهد: یا نویسنده فریب ظاهر حرفهای یک سایت جعلی را میخورد، یا به دلیل عجله در چاپ مقاله، بدون بررسی کافی، مقاله خود را به یک نشریه چپاولگر میسپارد. پیامدهای این اشتباه میتواند شامل موارد زیر باشد:
رد شدن مقاله در فرآیند ارزیابی ارتقای مرتبه علمی یا استخدام هیئت علمی.
عدم پذیرش پایاننامه یا رساله دانشجویی به دلیل استناد به منابع نامعتبر.
از دست رفتن هزینه چاپ پرداختی، که گاهی تا چند صد دلار نیز میرسد.
آسیب جدی و بلندمدت به رزومه و اعتبار علمی پژوهشگر نزد جامعه دانشگاهی.
هدررفت زمان پژوهشی که میتوانست صرف چاپ مقاله در یک نشریه معتبر شود.
به همین دلیل، پیش از ارسال هر مقاله، آشنایی با نشانههای نشریات جعلی و چپاولگر یک ضرورت است، نه یک انتخاب.
نشریات جعلی، سایتها یا صفحاتی هستند که هویت یک مجله علمی معتبر و شناختهشده را کپی یا سرقت میکنند. افراد سودجو با ساختن وبسایتی مشابه سایت اصلی یک مجله معتبر، از نویسندگان درخواست میکنند مقاله خود را برای چاپ ارسال کنند و مبلغی بهعنوان هزینه چاپ (Article Processing Charge) دریافت میکنند، در حالی که هیچ ارتباطی با مجله اصلی ندارند.
پدیده ربودن هویت مجلات علمی از حدود سال 2012 میلادی و با گسترش مجلات دسترسی آزاد (Open Access) شکل جدیتری به خود گرفت. بسیاری از مجلات قدیمی و کمفعالیت که وبسایت فعالی نداشتند، هدف اصلی این کلاهبرداران قرار گرفتند، زیرا نبود حضور آنلاین قوی، جعل هویت آنها را سادهتر میکرد. با گذر زمان، حتی مجلات معتبر و پرارجاع نیز از این تهدید در امان نبودهاند.
معمولاً فرآیند جعل هویت یک مجله به این شکل اتفاق میافتد:
کلاهبرداران یک نام دامنه مشابه یا نزدیک به نام دامنه اصلی مجله ثبت میکنند (برای مثال با تغییر پسوند دامنه از org. به com. یا افزودن یک کلمه اضافی مانند «journal-of» یا یک خط تیره اضافه).
طراحی، لوگو، شماره ISSN و حتی فهرست شمارههای پیشین مجله اصلی را روی سایت جعلی کپی میکنند.
تبلیغات گستردهای از طریق ایمیل برای جذب نویسندگان انجام میدهند و معمولاً وعده داوری و چاپ سریع میدهند.
برای افزایش باورپذیری، نام اعضای واقعی هیئت تحریریه مجله اصلی را بدون اطلاع آنها روی سایت جعلی درج میکنند.
پس از دریافت مقاله و هزینه چاپ، یا اصلاً مقاله را چاپ نمیکنند یا آن را در سایتی بیاعتبار منتشر میکنند که هیچ ارزش علمی ندارد.
بزرگترین خطر نشریات جعلی این است که نویسنده تصور میکند مقالهاش در یک مجله معتبر و نمایهشده در اسکوپوس یا وب آو ساینس چاپ شده، اما در واقع مقاله در سایتی جعلی منتشر شده که هیچ ارزش علمی و استنادی ندارد. این موضوع میتواند در فرآیند ارتقای مرتبه علمی یا دفاع از رساله دانشجویی مشکلات جدی ایجاد کند، چرا که کمیتههای ارزیابی معمولاً پس از استعلام متوجه جعلی بودن مقاله میشوند. علاوه بر این، از آنجا که نام مجله اصلی بهطور غیرمستقیم آسیب میبیند، ممکن است اعتبار علمی نویسندگانی که واقعاً در آن مجله چاپ کردهاند نیز زیر سؤال برود.
برخلاف نشریات جعلی که هویت مجله دیگری را میدزدند، نشریات نامعتبر یا چپاولگر از همان ابتدا با نام و هویت خودشان تأسیس میشوند، اما هدف اصلی آنها کسب سود مالی از نویسندگان است، نه ارتقای دانش علمی. این مجلات معمولاً ادعا میکنند که دارای فرآیند داوری تخصصی (Peer Review) هستند، اما در عمل، مقالات بدون بررسی کیفی جدی یا با داوری بسیار سطحی و در زمانی بسیار کوتاه پذیرفته میشوند.
اصطلاح Predatory Journal اولینبار توسط جفری بیل، کتابدار دانشگاه کلرادو، برای توصیف ناشرانی به کار رفت که با سوءاستفاده از مدل دسترسی آزاد، بدون ارائه خدمات داوری واقعی، صرفاً به دنبال دریافت هزینه چاپ از نویسندگان هستند. این پدیده بهویژه در کشورهایی که فشار زیادی برای انتشار مقاله جهت ارتقای علمی یا فارغالتحصیلی وجود دارد، رشد چشمگیری داشته است.
مدل کسبوکار این نشریات معمولاً بر پایه موارد زیر است:
دریافت هزینه چاپ (APC) از نویسنده، معمولاً پیش از انجام هرگونه داوری واقعی.
پذیرش تقریباً تمام مقالات ارسالی، صرفنظر از کیفیت علمی آنها، برای افزایش درآمد.
ارسال ایمیلهای انبوه و دعوتنامههای تملقآمیز به پژوهشگران برای ارسال مقاله یا عضویت در هیئت تحریریه.
عدم شفافیت در معرفی اعضای هیئت علمی، فرآیند داوری، و گاهی حتی آدرس فیزیکی واقعی ناشر.
نمایهسازی در پایگاههای داده جعلی یا کماعتبار برای القای حس معتبر بودن.
برگزاری کنفرانسهای علمی نمایشی و کمکیفیت که در کنار مجله، منبع درآمد دیگری برای ناشر محسوب میشود.
برخی از رایجترین علائم هشداردهنده که در بیشتر نشریات چپاولگر مشاهده میشود عبارتاند از:
نام مجله بسیار شبیه به نام یک مجله معتبر و شناختهشده بینالمللی است.
در وبسایت مجله، اطلاعاتی درباره سیاستهای اخلاقی انتشار (Publication Ethics) یافت نمیشود.
هیچ نمونهای از شمارههای پیشین مجله یا فقط تعداد بسیار کمی مقاله در آرشیو موجود است.
ایمیلهای دعوت به ارسال مقاله دارای اشکالات نگارشی، ترجمه ماشینی یا لحن تملقآمیز نسبت به نویسنده هستند.
هزینه چاپ بهصورت پنهان یا فقط پس از پذیرش اولیه مقاله فاش میشود.
انتشار مقاله در یک نشریه نامعتبر میتواند به اعتبار علمی نویسنده آسیب جدی بزند. بسیاری از دانشگاهها و وزارت علوم، مقالات چاپشده در این نشریات را در فرآیند ارتقای مرتبه علمی یا دفاع پایاننامه نمیپذیرند و حتی ممکن است پرونده پژوهشی فرد را با مشکل مواجه کنند. در برخی موارد، این مقالات از رزومه پژوهشی فرد حذف میشوند و امتیاز پژوهشی که پیشتر برای آنها در نظر گرفته شده بود نیز باطل میگردد.
برای درک بهتر تفاوت این دو مفهوم، جدول زیر را مشاهده کنید:
ویژگی | نشریات جعلی (Hijacked) | نشریات نامعتبر یا چپاولگر (Predatory) |
|---|---|---|
منشأ و هویت | سرقت هویت یک مجله معتبر و واقعی | مجلهای مستقل با هویت جدید و ساختگی |
هدف اصلی | کلاهبرداری مستقیم و سرقت هزینه چاپ | کسب درآمد مستمر از هزینههای چاپ مقالات |
فرآیند داوری | معمولاً هیچ داوری واقعی وجود ندارد | داوری بسیار سطحی، سریع یا نمایشی |
ارتباط با مجله اصلی | هیچ ارتباطی با مجله معتبر ندارد | از ابتدا مستقل بوده و هویت جعلی از مجله دیگر ندارد |
نمایهسازی | ادعای نمایهسازی مشابه مجله اصلی معتبر | ادعای نمایهسازی در پایگاههای ساختگی یا کماعتبار |
نام دامنه | مشابهسازیشده و بسیار نزدیک به دامنه اصلی | معمولاً دامنهای مستقل و بدون شباهت خاص |
هیئت تحریریه | نامهای واقعی بدون اطلاع افراد درج میشود | افراد ناشناس یا فاقد سابقه پژوهشی معتبر |
روش شناسایی | مقایسه دقیق آدرس دامنه با سایت رسمی و اصلی | بررسی شفافیت هیئت تحریریه و فرآیند داوری |
سرعت شناسایی | نسبتاً دشوارتر به دلیل شباهت ظاهری زیاد | با بررسی دقیقتر معمولاً قابل تشخیص است |
برای اینکه پیش از ارسال مقاله خود مطمئن شوید نشریه موردنظر معتبر است، مراحل زیر را دنبال کنید:
همیشه آدرس اینترنتی مجله را با دقت بررسی کنید. برای این کار میتوانید نام مجله را در پایگاههای معتبر بینالمللی مانند وب آو ساینس (Master Journal List) یا اسکوپوس جستوجو کنید و آدرس رسمی اعلامشده در آنجا را با آدرسی که خودتان در حال بازدید از آن هستید مقایسه کنید. حتی یک تفاوت جزئی در نام دامنه میتواند نشانه جعلی بودن سایت باشد.
در ایران، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری سامانهای برای ارزیابی و اعلام وضعیت نشریات علمی معتبر و همچنین فهرست نشریات نامعتبر و جعلی در اختیار پژوهشگران قرار داده است. پیش از ارسال مقاله، حتماً نام نشریه را در این سامانه استعلام بگیرید تا از وضعیت اعتباری آن نزد مراجع رسمی کشور مطمئن شوید.
به سایت مجله سر بزنید و بررسی کنید که آیا اسامی اعضای هیئت تحریریه، وابستگی سازمانی (Affiliation) و پروفایل پژوهشی آنها بهروشنی درج شده است یا خیر. در صورت امکان، نام یکی از اعضا را جستوجو کنید و ببینید آیا این فرد واقعاً چنین سمتی را میپذیرد یا خیر. عدم شفافیت در این بخش یکی از نشانههای هشداردهنده جدی است.
اگر نشریهای وعده داوری و چاپ مقاله در کمتر از چند روز را میدهد، این موضوع زنگ خطر جدی محسوب میشود، چرا که فرآیند داوری علمی واقعی معمولاً هفتهها تا چند ماه زمان میبرد. داوری سریع معمولاً به معنای نبود بررسی تخصصی واقعی است.
آرشیو شمارههای قبلی مجله را مطالعه کنید. اگر مقالات دارای اشکالات فاحش علمی، ساختار نامنظم یا موضوعات کاملاً پراکنده و بیارتباط با حوزه تخصصی مجله باشند، این موضوع نشانهای از فقدان داوری علمی جدی است.
برای اطمینان بیشتر میتوانید از منابع و ابزارهای شناختهشده جهانی کمک بگیرید:
Think. Check. Submit.: چکلیستی رسمی و بینالمللی که به نویسندگان کمک میکند پیش از ارسال مقاله، اعتبار نشریه را از جنبههای مختلف بررسی کنند.
فهرست بیل (Beall's List): فهرستی که در ابتدا توسط جفری بیل تهیه شد و بعدها توسط جامعه علمی ادامه یافت و شامل ناشران و نشریاتی است که بهعنوان چپاولگر شناسایی شدهاند.
Directory of Open Access Journals (DOAJ): بررسی حضور یا عدم حضور مجله در این دایرکتوری معتبر میتواند نشانهای از میزان اعتبار آن باشد.
Committee on Publication Ethics (COPE): عضویت ناشر در این کمیته نشان میدهد که استانداردهای اخلاقی نشر را میپذیرد.
در نشریات نامعتبر، معمولاً هزینه چاپ پیش از فرآیند داوری یا بلافاصله پس از ارسال مقاله درخواست میشود. در مقابل، در مجلات معتبر، هزینه چاپ (در صورت وجود) معمولاً پس از پذیرش نهایی مقاله و تکمیل فرآیند داوری از نویسنده دریافت میشود.
پیش از ارسال مقاله، همیشه چند منبع مختلف را برای استعلام اعتبار مجله بررسی کنید و به یک منبع واحد اکتفا نکنید.
در صورت دریافت ایمیل دعوت به چاپ مقاله از مجلهای ناشناس، ابتدا نام آن را در سامانههای رسمی استعلام بگیرید.
با اساتید راهنما یا همکاران باتجربهتر خود درباره اعتبار نشریه موردنظر مشورت کنید.
از پرداخت هرگونه هزینه پیش از اطمینان کامل از اعتبار نشریه خودداری کنید.
به یاد داشته باشید که سرعت بالای پذیرش مقاله، هرگز به معنای کیفیت بالای مجله نیست.
شناخت دقیق تفاوت نشریات جعلی و نامعتبر، پیشنیاز اصلی هر پژوهشگری برای حفظ اعتبار علمی و جلوگیری از هدررفت زمان و هزینه است. نشریات جعلی با سرقت هویت یک مجله واقعی، نویسندگان را فریب میدهند، در حالی که نشریات چپاولگر از ابتدا با هدف کسب درآمد بدون ارائه داوری علمی واقعی تأسیس شدهاند. با بررسی دقیق آدرس دامنه، استعلام از سامانههای رسمی داخلی و بینالمللی، ارزیابی شفافیت هیئت تحریریه و استفاده از ابزارهایی مانند Think. Check. Submit، Beall's List و DOAJ، میتوانید پیش از ارسال مقاله خود، از معتبر بودن نشریه موردنظر اطمینان حاصل کنید و از آسیبهای جدی به مسیر علمی خود جلوگیری نمایید.
با توجه به افزایش روزافزون مجلات جعلی و نامعتبر، انتخاب یک نشریه معتبر برای چاپ مقاله، چالشی بزرگ برای پژوهشگران محسوب میشود. بدون آگاهی و بررسی دقیق، امکان دارد مقالهای که حاصل ماهها یا حتی سالها تحقیق و تلاش علمی است، در مجلهای بیاعتبار منتشر شود و نهتنها هیچ امتیازی نداشته باشد، بلکه باعث لطمه به سابقه علمی نویسنده نیز شود. در چنین شرایطی، استفاده از خدمات مؤسسات معتبر که در زمینه معرفی ژورنالهای تخصصی فعالیت دارند، میتواند راهکاری مطمئن برای پژوهشگران باشد.
پژوهشگرانی که قصد چاپ مقالات خود را دارند، میتوانند از خدمات این مؤسسه برای اطمینان از اعتبار ژورنال و جلوگیری از انتشار مقاله در نشریات نامعتبر یا جعلی بهره ببرند. انتخاب درست یک مجله علمی معتبر، تضمینی برای حفظ ارزش علمی پژوهش و جلوگیری از اتلاف وقت و هزینه خواهد بود.
راههای ارتباطی با موسسه انتشاراتی اشراق
کارشناسان و مشاوران موسسه انتشاراتی اشراق به صورت تماموقت حتی در روزهای تعطیل آماده ارائه خدمات حرفهای و باکیفیت به مشتریان و کاربران خود هستند. برای دریافت مشاوره میتوانید از طریق سایت به صورت آنلاین با مشاورین موسسه گفتوگو کنید و یا از طریق تماس تلفنی با شمارههای زیر در ارتباط باشید:
eshragh_company
isi.eshragh@gmail.com
09149724933
041-33373424
با بررسی حضور مجله در پایگاههایی مانند اسکوپوس یا وب آو ساینس و استعلام آن از سامانه وزارت علوم.
شماره ISSN را در پایگاه بینالمللی ISSN Portal جستوجو و با اطلاعات سایت مجله مقایسه کنید.
خیر؛ ملاک اصلی، وجود داوری علمی واقعی و شفافیت است، نه صرفاً دریافت هزینه.
نشریه جعلی هویت یک مجله واقعی را میدزدد؛ نشریه چپاولگر از ابتدا با هویت خودش برای کسب درآمد تأسیس شده است.
نه لزوماً؛ چون هویتشان جعلی است، ممکن است هنوز در هیچ فهرستی ثبت نشده باشند، پس مقایسه دقیق دامنه ضروری است.
اینستاگرام
تلگرام