موسسه انتشاراتی اشراق: طرح تحقیق، مهم ترین و اصلی ترین بخش یک کار تحقیقی و پژوهشی است، طرح تحقیق ( Proposal) اصل تحقیق نیست، بلکه طرح اولیه و طرح پیشنهادی تحقیق است.چنانچه دانشجوئی عنوان پژوهش خود را درست انتخاب کرده باشد، در انجام پژوهش با مشکلاتی از جمله سر درگمی و ابهام روبرو نخواهد شد.
طرح تحقیق، مهمترین و اصلیترین بخش یک کار تحقیقی و پژوهشی است. طرح تحقیق (Proposal) اصل تحقیق نیست، بلکه طرح اولیه و پیشنهادی تحقیق است. طرح تحقیق در واقع شبیه طرح اولیه و پیشنهادی یک ساختمان است که توسط معمار (پژوهشگر یا محقق)، ارکان اصلی آن طراحی و محاسبه شده و به صورت نقشه و ماکت ساختمان درآمده است؛ بهگونهای که اگر یک مهندس خبره (استاد راهنما) به آن نگاه کند، بتواند ساختمانی را که بر اساس این نقشه شکل میگیرد، از قبل برای خود تجسم کند.
پژوهشگری که قصد انجام تحقیق دارد، ابتدا باید برای پژوهش مورد نظر خود طرح تحقیق بنویسد. طرح تحقیق در واقع نقشه انجام تحقیق و راهنمای محقق برای عملیاتیکردن و اجرای پژوهش است.
هرچند انتخاب موضوع و فرایند تهیه و تکمیل یک پروپوزال ممکن است در مدت زمانی کوتاه انجام شود، باید توجه داشت که پروپوزال در واقع پیشنهادیه تحقیق و به منزله نقشههای محاسباتی ساختمان است. بنابراین، چنانچه با دقت و محاسبات دقیق طراحی شود، پژوهشگر در انجام مراحل بعدی با مشکلات اساسی روبهرو نخواهد شد.
به عبارت دیگر، چنانچه دانشجویی عنوان پژوهش خود را درست انتخاب کرده باشد و تمامی ارکان و اجزای پروپوزال، بهویژه بیان مسئله، اهمیت و ارزش تحقیق، پیشینه مطالعات، اهداف، سؤالات، فرضیهها و روش و مراحل انجام تحقیق را بهطور دقیق و کامل تهیه کرده باشد، در انجام پژوهش با مشکلاتی از جمله سردرگمی و ابهام روبهرو نخواهد شد؛ بهطوریکه گفته میشود پژوهشگری که طرح تحقیق خود را بهطور دقیق، روشن و کامل نوشته است، به نظر میرسد بیش از 50 درصد رساله یا پایاننامه خود را تهیه کرده است.
نخستین گام در انجام تحقیق، تعیین عنوان تحقیق است. هیچ پژوهشگری نمیتواند بدون مشخصشدن عنوان تحقیق، پژوهش را آغاز کند. عنوان به منزله مقصد و طرح نهایی انجام پژوهش است؛ بنابراین، در تعیین و انتخاب آن توجه به نکات زیر ضروری است:
بهتر است عنوان تحقیق نه خیلی کوتاه و نه خیلی طولانی، بلکه مختصر، جامع، رسا و غیرسؤالی باشد.
بهتر است در ابتدای عنوان از واژههایی مانند «بررسی»، «ارائه الگو»، «مطالعه»، «طراحی»، «تحلیلی بر»، «تبیین» و... استفاده شود.
بهتر است در عنوان تحقیق، متغیرهای مستقل و وابسته بهنوعی مشخص شوند.
موضوع تحقیق باید نو و جدید باشد.
عنوان پژوهش باید ارزش تحقیق داشته باشد.
پژوهشگر باید توانایی انجام تحقیق را داشته باشد.
موضوع تحقیق باید در حوزه کاری و تخصصی پژوهشگر باشد.
موضوع پژوهش باید بهگونهای باشد که جامعه به انجام تحقیق درباره آن نیاز داشته باشد و پژوهش بتواند با نتایج خود مشکلی را از جامعه برطرف کند.
پژوهشگر باید به موضوع تحقیق و انجام پژوهش درباره آن علاقه و انگیزه داشته باشد.
موضوع تحقیق باید عملی و اجرایی بوده و قابلیت انجام تحقیق را داشته باشد.
عنوان تحقیق باید بهگونهای باشد که اهداف تحقیق را بیان کند.
بهتر است در عنوان تحقیق، قلمرو مکانی و محدوده زمانی پژوهش مشخص شود.
معمولاً تعدادی از اصطلاحات و واژههای فنی و تخصصی مربوط به عنوان و موضوع پژوهش (3 تا 6 مورد) ارائه میشود و برای هر یک، بهاختصار و با استفاده از منابع اصلی و معتبر، تعریفی ارائه میگردد.
مسئله در واقع سؤالی است که در ذهن پژوهشگر درباره یک پدیده، مشکل یا معضل مطرح میشود. هدف محقق از طرح این سؤال، ریشهیابی و شناسایی علت یا علل بهوجودآورنده آن مشکل یا یافتن راهکارهایی برای رفع آن است. در بیان مسئله، محقق باید نکات زیر را رعایت کند:
محقق باید شواهدی ارائه کند که نشان دهد معضل یا مشکلی در جامعه وجود دارد.
محقق باید مشکل مطرحشده را بیان کند و ابعاد مختلف آن را بهطور مستند نشان دهد.
محقق باید نشان دهد که قصد او از انجام تحقیق چیست، کدام متغیرها را قصد دارد مطالعه کند و نحوه مطالعه متغیرها (اثر، رابطه و...) چگونه است.
پژوهشگر در پایان بهتر است محدوده زمانی و قلمرو مکانی تحقیق را نیز مشخص کند.
بهطور کلی، مسئله تحقیق باید مشکل را مطرح کند، ابعاد آن را بهصورت مستند نشان دهد، انگیزه پژوهشگر را بیان کند، متغیرها را مشخص سازد، نحوه بررسی آنها را روشن کند و محدوده مکانی و زمانی تحقیق را تعیین نماید.
در این بخش، پژوهشگر باید مشخص کند که موضوع تحقیق چه اهمیتی دارد، ضرورت انجام این پژوهش چیست و نتایج آن در چه زمینههایی از اهمیت بیشتری برخوردار است.
اهمیت این تحقیق در ارتباط با نظریههای موجود چیست؟
نتایج این تحقیق در غنیکردن ادبیات موضوع چه نقشی دارد؟
نقش نتایج تحقیق در ارائه مدل، الگو، نظریه جدید یا توسعه و بسط نظریههای قبلی چگونه است؟
اهمیت نتایج تحقیق برای مدیران و برنامهریزان چیست؟
نتایج مثبت این تحقیق در ابعاد آموزشی چه تأثیری دارد؟
نتایج مثبت این تحقیق در ابعاد پژوهشی چه تأثیری دارد؟
برای اینکه پژوهشگر تحقیقات خود را در راستای پژوهشهای همخانواده قرار دهد و آن را با دستاوردهای تحقیقات دیگران هماهنگ کند، نیاز دارد با مراجعه به اسناد و مدارک پیرامون موضوع و مسئلهای که برای تحقیق انتخاب کرده است، آگاهی خود را گسترش دهد.
هدف از گنجاندن بخش پیشینه تحقیق و ادبیات موضوع، توجه به نکات زیر است:
برقراری ارتباط منطقی میان اطلاعات پژوهشهای قبلی و مسئله تحقیق
آشنایی با چارچوب نظری یا تجربی مسئله تحقیق
آشنایی با روشهای تحقیق مورداستفاده در پژوهشهای گذشته
پیشگیری از دوبارهکاری
استفاده از تجربیات مفید محققان قبلی
آگاهی از نقاط ضعف پژوهشهای پیشین
برای دستیابی به اهداف بالا و تدوین مطالب پیشینه، رعایت نکات زیر ضروری است:
الف) منابع اطلاعاتی مرتبط با موضوع انتخاب شوند.
ب) نتایج تحقیقات قبلی مطالعه، نقد و بررسی شوند.
ج) مطالب از کلی به جزئی (عمومی به اختصاصی) تدوین شوند.
در تدوین پیشینه تحقیق، ابتدا تحقیقات و مطالعات کلی و مرتبط با موضوع بررسی و سپس پژوهشهای اختصاصیتر و نزدیکتر به مسئله تحقیق ارائه میشوند. همچنین، لازم است نتایج، روش تحقیق و یافتههای مطالعات پیشین بهصورت انتقادی بررسی شوند تا خلأ پژوهشی موردنظر بهروشنی مشخص شود.
اهداف تحقیق میتوانند به دو صورت کلی و ویژه مطرح شوند:
هدف کلی مستقیماً از موضوع تحقیق مشتق میشود و بیانگر نتیجه اصلی و کلی مورد انتظار از انجام پژوهش است.
اهداف ویژه از مسئله پژوهش و هدف کلی مشتق میشوند و در واقع زیرمجموعه هدف یا اهداف کلی پژوهش هستند. این اهداف تصریح میکنند که در این تحقیق چه چیزی انجام میشود و چه چیزی انجام نمیشود.
در صورتی که تحقیق با توجه به پیشینه پژوهش نتواند جهت خاصی را برای یافتههای خود پیشبینی کند و نتواند رابطه بین متغیرها را حدس بزند، میتواند به بیان سؤالات پژوهش بپردازد.
در طرح سؤالات تحقیق توجه به نکات زیر ضروری است:
سؤالات پژوهش مستقیماً از اهداف تحقیق منشأ میگیرند.
در هر سؤال تحقیق، متغیر یا متغیرهای موردنظر باید بهروشنی مشخص باشند.
آوردن کلمه «آیا» در ابتدای سؤالات چندان مطلوب نیست.
بهتر است تعداد سؤالات محدود، شفاف و بدون ابهام باشد.
سؤالات باید با اهداف تحقیق هماهنگ باشند.
فرضیه، حدس و گمان محقق درباره علل بهوجودآمدن مشکل یا ارائه راهحل برای آن است. فرضیه در واقع پاسخ حدسی پژوهشگر به سؤالات تحقیق است.
فرضیه، حدس و گمان پژوهشگر درباره وجود تفاوت، احتمال رابطه یا اثر بین دو یا چند متغیر است. همچنین، فرضیه حدسی است که بر اساس دانش و تجربه درباره حل یک مسئله شکل میگیرد.
اغلب فرضیهها بهطور منطقی از نظریهها به دست میآیند. فرضیه معمولاً جملهای خبری و ساده است که در آن دو یا چند متغیر (مستقل و وابسته) دیده میشود.
میزان سواد با تعداد اولاد رابطه دارد.
تعداد خودروها بر میزان آلودگی هوا تأثیر دارد.
توجه: هماهنگی، همسویی و تناسب تعداد فرضیهها با سؤالات پژوهش بسیار ضروری است.
صحت (تأیید) یا عدم صحت فرضیه (رد) در فرایند آزمایش، مطالعه و تحقیق مشخص میشود. بنابراین، پژوهشگر نباید از قبل و بهصورت جانبدارانه در پی تأیید فرضیه خود باشد. باید توجه داشت که رد یا تأیید فرضیه هیچ اثر منفی بر ارزش پژوهش و پژوهشگر ندارد.
یکی از ارکان مهم تحقیق که در پروپوزال مطرح میشود، تعیین نوع تحقیق و مراحل انجام آن است. در این بخش، محقق ضمن اشاره به نوع تحقیق، مراحل انجام آن را شامل ابزار گردآوری دادهها، روش گردآوری اطلاعات، جامعه آماری و حجم نمونه، روش انتخاب نمونه از جامعه آماری، ابزار تجزیه و تحلیل دادهها و در نهایت روشهای تجزیه و تحلیل دادهها (روشهای تحلیل کیفی و کمی) توضیح میدهد.
در زیر به تعدادی از انواع تحقیق بهطور مختصر اشاره میشود.
1. تحقیقات بنیادی
این تحقیقات در پی شناخت و کشف روابط بین پدیدهها و درک اصول و قوانین طبیعی هستند. این تحقیقات نظریهها و فرضیهها را آزمایش میکنند، قوانین علمی را کشف کرده و مرزهای دانش را توسعه میدهند.
2. تحقیقات کاربردی
این تحقیقات بر دادهها و نتایج تحقیقات بنیادی تکیه دارند و در پی دستیابی به اصول و قواعدی هستند که بتوان آنها را در عمل و اجرا به کار بست. این تحقیقات در پی شناخت علل مشکلات و حل آنها هستند و کاربردهای فراگیری دارند.
3. تحقیقات توسعهای
این تحقیقات در پی شناخت راههای بهبود یا افزایش تولید و روشهای جدید تولید کالا و خدمات هستند و عمدتاً متوجه نوآوری در فرایندها، ابزارها و محصولات در یک زمان و مکان خاص هستند.
تحقیقات تاریخی
اینگونه تحقیقات مربوط به موضوعات معین و مرتبط با زمان گذشته هستند و تلاش محقق در جهت کشف حقایق پیشین از طریق جمعآوری اطلاعات و اسناد مربوط به گذشته است.
تحقیقات توصیفی
هدف این تحقیقات، توصیف عینی و منظم خصوصیات یک موقعیت یا یک موضوع است، بدون آنکه پژوهشگر در آن دخالت یا استنتاج ذهنی داشته باشد؛ مانند نگرشسنجیها و تکنگاریها. تحقیقات موردی، تحلیل محتوا، قومنگاری و زمینهیابی از انواع تحقیقات توصیفی محسوب میشوند.
تحقیقات همبستگی
این تحقیقات در پی کشف رابطه همبستگی بین متغیرها هستند. برای محاسبه میزان همبستگی بین دو متغیر میتوان از ضریب همبستگی پیرسون، اسپیرمن و کندال استفاده کرد.
تحقیقات علّی (علت و معلولی)
در این تحقیقات، پژوهشگر با مطالعه شرایط قبلی، درصدد جستوجوی علل یا روابطی است که به وقوع حوادث منجر شدهاند.
تحقیقات پیمایشی
در این تحقیقات، محقق برای پاسخدادن به مسئله مربوط به زمان حال، اطلاعات موردنیاز خود را با استفاده از روش پیمایشی و عمدتاً از طریق تکمیل پرسشنامه یا انجام مصاحبه جمعآوری میکند. هدف محقق معمولاً تعمیم نتایج نمونه به جامعه بزرگتر آماری است.
تحقیقات تجربی (آزمایشگاهی)
از این تحقیقات معمولاً برای یافتن راهحل مسائل یا پیداکردن راهکارهایی جهت حل مشکلات در زمان حال یا آینده استفاده میشود. در این تحقیقات عمدتاً از روابط علت و معلولی استفاده میشود و متغیرها تا حد زیادی برای محقق قابلکنترل هستند. محل انجام این پژوهشها نیز معمولاً آزمایشگاه است.
تحقیقات نیمهتجربی
این تحقیقات بیشتر در حوزه تحقیقات اجتماعی انجام میشوند و امکان کنترل همه متغیرها برای محقق وجود ندارد؛ مانند سنجش برخی از خصوصیات اجتماعی و فرهنگی افراد.
تحلیل محتوا
این روش معمولاً برای تحلیل و بررسی گفتار یا متنها استفاده میشود؛ مانند تحلیل و مقایسه روزنامهها، مجلات، نوارها و سایر منابع متنی و رسانهای.
تحلیل محتوا میتواند در بررسی مطالب عامیانه و علمی، از جمله متون مذهبی، کلامی و ادبی، و نیز در تحلیلهای کمی و ریاضی به کار گرفته شود.
پژوهشگر گاهی برای بهدستآوردن اطلاعات به مدارک و اسناد معتبر و موثق، مانند کتابها و منابع آماری، مراجعه میکند. این منابع معمولاً منابع دستدوم (Second-hand) نامیده میشوند.
گاهی نیز پژوهشگر به اطلاعاتی نیاز دارد که در منابع موجود نیست یا منابع موجود بهروز نیستند. در این حالت، گردآوری اطلاعات بهصورت میدانی (Survey)، از طریق ابزارهایی مانند پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده، انجام میشود.
برای تهیه جداول، تدوین نمودارها، پردازش، دستهبندی، استخراج و تحلیل بهتر دادهها میتوان از نرمافزارهای رایانهای مانند SPSS، Excel و GIS استفاده کرد.
روشهای تجزیه و تحلیل دادهها را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
روشهای تحلیل کیفی
روشهای تحلیل کمی، شامل آمار توصیفی و آمار استنباطی
در این قسمت، جامعه آماری موردنظر مشخص میشود، روش تعیین تعداد نمونه بهطور شفاف بیان میگردد و نحوه انتخاب نمونهها از جامعه آماری نیز توضیح داده میشود.
در این بخش، پژوهشگر به گروهها، سازمانها و نهادهایی که میتوانند از نتایج تحقیق استفاده کنند، اشاره میکند. همچنین باید مشخص شود نتایج پژوهش چگونه و در چه زمینههایی میتوانند مورد استفاده قرار گیرند.
در این بخش، محقق با بیان محدودیتهایی که در مسیر انجام تحقیق وجود دارد، به خواننده کمک میکند تا درباره فرایند و نتایج تحقیق قضاوتی واقعبینانه و عادلانه داشته باشد.
در هر تحقیق، تعدادی از محدودیتهای احتمالی میتوانند در مسیر کار پژوهشگر قرار گیرند، از جمله:
کمبود منابع علمی
کمبود منابع مالی
ضعف همکاری سازمانها و نهادها
مشکلات و گرفتاریهای شخصی محقق
کمبود زمان در اختیار
وجود متغیرهای ناخواسته و کنترلنشده
ناهماهنگی میان استادان راهنما و مشاور
در پایان میتوان گفت که پروپوزال، تنها یک فرم اداری برای آغاز پژوهش نیست، بلکه نقشه و چارچوب اصلی انجام یک تحقیق علمی است. هرچه این نقشه با دقت، انسجام و روشنی بیشتری تنظیم شود، مسیر اجرای پژوهش نیز روشنتر و احتمال بروز ابهام و مشکلات در مراحل بعدی کمتر خواهد بود. انتخاب درست و کاربردی موضوع، بیان دقیق مسئله، توجه به اهمیت و ضرورت تحقیق، بررسی پیشینه، تعیین اهداف، سؤالات و فرضیهها و انتخاب روش مناسب تحقیق، همگی از ارکان اساسی یک پروپوزال مطلوب هستند.
بنابراین، پژوهشگر باید پروپوزال را با دقت و نگاه علمی تدوین کند و در تمام مراحل، از انتخاب موضوع تا جمعآوری و تحلیل دادهها، ارتباط و هماهنگی میان اجزای تحقیق را حفظ نماید. در نهایت، یک پروپوزال دقیق و منسجم میتواند زمینهساز پژوهشی موفق و نتایجی قابل استفاده برای جامعه علمی و اجرایی باشد.
راههای ارتباطی با موسسه انتشاراتی اشراق
کارشناسان و مشاوران موسسه انتشاراتی اشراق به صورت تماموقت حتی در روزهای تعطیل آماده ارائه خدمات حرفهای و باکیفیت به مشتریان و کاربران خود هستند. برای دریافت مشاوره میتوانید از طریق سایت به صورت آنلاین با مشاورین موسسه گفتوگو کنید و یا از طریق تماس تلفنی با شمارههای زیر در ارتباط باشید:
eshragh_company
isi.eshragh@gmail.com
09149724933
041-33373424
طرح پیشنهادی و نقشه اجرای یک تحقیق است.
عنوان، بیان مسئله، اهداف، سؤالات، فرضیهها و روش تحقیق.
کوتاه، روشن، دقیق، کاربردی و قابلاجرا باشد.
اینستاگرام
تلگرام