موسسه انتشاراتی اشراق: قوانین کپی‌رایت مقالات ISI شامل الزامات کسب مجوز بازنشر تصاویر دیگران و فرم انتقال حق‌نشر (CTA) به ناشر است. این راهنما با واکاوی قانون استفاده منصفانه و مجوزهای نوین کرییتیو کامنز (CC)، تفاوت نقض کپی‌رایت و سرقت‌علمی را برای پیشگیری از بلک‌لیست شدن محققان تبیین می‌کند.
هنگامی که مقاله‌ای علمی می‌نویسید و قصد دارید آن را به مجلات نمایه‌شده در Web of Science، از جمله مجلات دارای نمایه‌های مرتبط با ISI، پایگاه Scopus یا نشریات علمی‌پژوهشی داخلی ارسال کنید، آشنایی با اصول کپی‌رایت (Copyright) یا حق نشر اهمیت زیادی دارد. تعامل نویسندگان با قوانین کپی‌رایت در فرایند انتشار مقاله، عمدتاً دو جنبه دارد: نخست، استفاده قانونی و صحیح از آثار دیگران و دوم، شناخت حقوق خود در زمان انتشار مقاله و امضای قراردادهای مربوط به حقوق نشر.
بسیاری از پژوهشگران در آغاز مسیر علمی، تمرکز اصلی خود را بر طراحی پژوهش، تحلیل داده‌ها و نگارش یافته‌ها قرار می‌دهند؛ اما در انتشار علمی، رعایت حقوق مالکیت فکری نیز اهمیت دارد. استفاده بدون مجوز از محتوای حفاظت‌شده، بازنشر غیرمجاز تصاویر و جداول، یا رعایت نکردن شرایط قرارداد ناشر می‌تواند به درخواست اصلاح مقاله، رد اثر، پس‌گرفتن مقاله منتشرشده یا پیامدهای حقوقی منجر شود. نوع و شدت پیامدها به ماهیت تخلف، قوانین قابل‌اعمال، سیاست‌های ناشر و شرایط پرونده بستگی دارد.
به‌طور کلی، کپی‌رایت مجموعه‌ای از حقوق قانونی مربوط به آثار اصیل ادبی، هنری و علمی است که می‌تواند حقوقی مانند تکثیر، توزیع، انتشار و تهیه آثار اقتباسی را دربر بگیرد. در حوزه دانشگاهی، این حقوق به حمایت از بیان اصیل پژوهشگران کمک می‌کند؛ با این حال، کپی‌رایت معمولاً از ایده‌ها، روش‌ها، اصول علمی و واقعیت‌های صرف محافظت نمی‌کند، بلکه از نحوه بیان و ارائه اصیل آن‌ها حمایت می‌کند. وضعیت حمایت از داده‌ها، پایگاه‌های داده، نرم‌افزارها و سایر اجزای مقاله نیز ممکن است با توجه به قوانین کشور مربوطه متفاوت باشد.
نکته مهم این است که کپی‌رایت، اخلاق نشر و سرقت ادبی سه مفهوم مرتبط اما متفاوت هستند. ممکن است استفاده‌ای از نظر کپی‌رایت مجاز باشد، اما به دلیل رعایت نکردن اصول ارجاع‌دهی غیراخلاقی تلقی شود؛ همچنین ممکن است استفاده‌ای با ذکر منبع انجام شده باشد، ولی همچنان به مجوز کپی‌رایت نیاز داشته باشد.
مالکیت فکری به‌طور کلی شامل حوزه‌هایی مانند مالکیت صنعتی، از جمله اختراعات و علائم تجاری، و حقوق مربوط به آثار ادبی و هنری، از جمله کپی‌رایت، است. در نگارش و انتشار مقالات علمی، آشنایی با کپی‌رایت و مجوزهای استفاده از محتوا اهمیت ویژه‌ای دارد.
در بسیاری از نظام‌های حقوقی، کپی‌رایت اثر اصیل به‌طور خودکار و با تحقق شرایط قانونی حمایت، بدون نیاز به ثبت رسمی ایجاد می‌شود. با این حال، تعیین مالک اولیه حقوق به عواملی مانند قانون کشور مربوطه، رابطه استخدامی، قراردادهای پژوهشی، شرایط تألیف سفارشی و توافق میان همکاران بستگی دارد.
بنابراین، همیشه نمی‌توان فرض کرد که نویسنده درج‌شده در مقاله، در تمام شرایط و نسبت به تمام اجزای آن، مالک انحصاری کپی‌رایت است. برای مثال، اگر پژوهش در چارچوب استخدام، قرارداد حمایت مالی یا توافق‌نامه سازمانی انجام شده باشد، ممکن است بخشی از حقوق متعلق به دانشگاه، کارفرما یا نهاد دیگری باشد.
همچنین باید میان نویسندگی علمی و مالکیت کپی‌رایت تفاوت قائل شد. درج نام فرد به‌عنوان نویسنده مقاله، به‌تنهایی تمام مسائل مربوط به مالکیت حقوقی اثر را حل نمی‌کند. حقوق مربوط به تصاویر، نرم‌افزارها، پرسشنامه‌ها یا محتوای متعلق به اشخاص ثالث نیز باید جداگانه بررسی شود.
مدت حمایت از کپی‌رایت در کشورهای مختلف یکسان نیست. در بسیاری از کشورها، قاعده عمومی برای آثار فردی، حمایت در طول عمر پدیدآورنده و تا 70 سال پس از مرگ او است؛ اما در برخی نظام‌های حقوقی، مدت‌های متفاوتی، از جمله 50 سال پس از مرگ، پیش‌بینی شده است. برای آثار مشترک، آثار سازمانی، آثار ناشناس یا آثاری که تحت قواعد ویژه منتشر می‌شوند نیز ممکن است مقررات دیگری اعمال شود.
کنوانسیون برن یکی از مهم‌ترین معاهدات بین‌المللی در زمینه حمایت از آثار ادبی و هنری است. این کنوانسیون حداقل‌هایی برای حمایت از کپی‌رایت تعیین می‌کند؛ اما نباید آن را به معنای یکسان بودن تمام قوانین کپی‌رایت در سراسر جهان دانست.
پس از پایان مدت حمایت قانونی، اثر ممکن است وارد حوزه عمومی (Public Domain) شود. با این حال، پیش از استفاده مجدد باید وضعیت حقوقی اثر در کشور مربوطه و حقوق احتمالی اجزای آن، مانند تصاویر یا ترجمه‌های جدید، بررسی شود.
در مقالات مشترک، تعیین مالکیت کپی‌رایت به قانون قابل‌اعمال و توافق میان مشارکت‌کنندگان بستگی دارد. درج نام چند نفر به‌عنوان نویسنده لزوماً به این معنا نیست که همه آن‌ها در تمام کشورها و در همه شرایط، حقوق مالکیت برابر و یکسانی دارند.
در برخی نظام‌های حقوقی، مشارکت‌کنندگان ممکن است مالکان مشترک اثر محسوب شوند؛ در حالی که در شرایط دیگر، قرارداد استخدامی، توافق میان نویسندگان یا مقررات سازمانی می‌تواند در تعیین حقوق مؤثر باشد.
به همین دلیل، بهتر است نویسندگان پیش از ارسال مقاله درباره مالکیت اثر، مسئولیت‌های نویسنده مسئول (Corresponding Author)، نحوه امضای اسناد ناشر و شرایط استفاده مجدد از مقاله توافق کنند.
نویسنده مسئول معمولاً هماهنگی مکاتبات و فرایندهای اداری انتشار را بر عهده دارد؛ اما صرف داشتن این عنوان، به‌طور خودکار به او اختیار قانونی نامحدود برای انتقال حقوق سایر نویسندگان نمی‌دهد. او باید مطابق توافق گروه و الزامات ناشر عمل کند.
یکی از مراحل مهم انتشار مقاله، تعیین وضعیت حقوقی آن پس از پذیرش است. قرارداد ناشر ممکن است شامل انتقال کپی‌رایت، اعطای مجوز انحصاری یا اعطای مجوز غیرانحصاری باشد. این گزینه‌ها از نظر حقوق نویسنده و ناشر با یکدیگر تفاوت دارند.
کپی‌رایت می‌تواند، بسته به قانون قابل‌اعمال و مفاد قرارداد، به‌صورت کامل یا جزئی منتقل شود یا در قالب مجوز استفاده در اختیار شخص یا سازمان دیگری قرار گیرد.
برای مثال، مالک حقوق ممکن است اجازه تکثیر و انتشار اثر را به یک ناشر بدهد، اما برخی حقوق دیگر را برای خود محفوظ نگه دارد. همچنین ممکن است مجوز به‌صورت انحصاری یا غیرانحصاری اعطا شود و از نظر مدت، قلمرو جغرافیایی، زبان یا نوع استفاده محدود باشد.
در نشر علمی، ناشران برای انتشار، توزیع و مدیریت نسخه نهایی مقاله از قراردادهای متفاوتی استفاده می‌کنند. بنابراین، نمی‌توان گفت تمام ناشران الزاماً مالکیت کامل مقاله را از نویسندگان دریافت می‌کنند.
پیش از امضای قرارداد، لازم است مشخص شود که سند مربوطه انتقال مالکیت است یا صرفاً مجوز انتشار و بهره‌برداری را اعطا می‌کند.
در برخی نظام‌های حقوقی، انتقال مالکیت کپی‌رایت باید مطابق تشریفات مشخصی انجام شود و در مواردی به سند کتبی و امضاشده نیاز دارد. برای نمونه، قانون کپی‌رایت ایالات متحده در شرایط مقرر، برای انتقال مالکیت کپی‌رایت الزامات کتبی دارد. با این حال، الزامات حقوقی را نمی‌توان بدون توجه به قانون قابل‌اعمال، به همه کشورها تعمیم داد.
ناشرانی مانند Elsevier، Springer Nature، Wiley و Taylor & Francis ممکن است، بسته به مجله و مدل انتشار، از نویسندگان بخواهند فرم انتقال کپی‌رایت، توافق‌نامه مجوز انتشار یا اسناد دیگری را تکمیل کنند.
امضای نکردن قرارداد، لزوماً به این معنا نیست که ناشر فقط حق یک‌بار چاپ مقاله را دارد. آثار حقوقی امضا نکردن سند به قرارداد، مکاتبات طرفین، مرحله انتشار و قانون مربوطه بستگی دارد. ممکن است فرایند انتشار متوقف شود یا شرایط دیگری اعمال شود؛ بنابراین، نباید درباره حقوق ناشر بدون بررسی اسناد مربوطه نتیجه‌گیری قطعی کرد.
پیش از تأیید نهایی قرارداد، نویسندگان بهتر است این موارد را بررسی کنند:
آیا مالکیت کپی‌رایت به ناشر منتقل می‌شود یا نویسنده آن را حفظ می‌کند؟
آیا مجوز ناشر انحصاری است یا غیرانحصاری؟
آیا نویسنده مجاز است نسخه پذیرفته‌شده مقاله (Accepted Manuscript) را در مخزن دانشگاهی قرار دهد؟
آیا استفاده مجدد از شکل‌ها، جداول یا بخش‌هایی از متن در آثار بعدی مجاز است؟
آیا قرارداد شامل محدودیت زمانی، نسخه‌ای یا شرایط خاصی برای اشتراک‌گذاری است؟
اگر نویسنده مالکیت کپی‌رایت مقاله را به ناشر منتقل کند، ممکن است برای برخی استفاده‌های مجدد از نسخه منتشرشده یا اجزای آن به اجازه ناشر نیاز داشته باشد. این موضوع به متن قرارداد، حقوقی که منتقل شده‌اند و استثناهای قانونی مربوطه بستگی دارد.
برای مثال، بازنشر یک شکل یا جدول از نسخه نهایی ناشر در کتاب یا مقاله‌ای دیگر ممکن است به مجوز نیاز داشته باشد؛ حتی اگر نویسنده همان فردی باشد که آن شکل یا جدول را در مقاله نخست تهیه کرده است.
با این حال، نباید فرض کرد که نویسنده پس از انتقال حقوق، برای هر نوع استفاده‌ای از مقاله خود الزاماً به اجازه نیاز دارد. برخی قراردادها حقوقی را برای نویسنده محفوظ نگه می‌دارند و بعضی استفاده‌ها نیز ممکن است تحت مجوزهای عمومی یا استثناهای قانونی مجاز باشند.
همچنین استفاده مجدد از اثر خود، به‌خودی‌خود معادل خودسرقتی نیست. خودسرقتی معمولاً به استفاده مجدد از متن یا یافته‌های منتشرشده بدون شفاف‌سازی مناسب، ارجاع یا رعایت الزامات مجله مربوط می‌شود. در مقابل، نقض کپی‌رایت مسئله‌ای حقوقی است که به حقوق مالک اثر و شرایط مجوز بستگی دارد. این دو موضوع ممکن است همزمان رخ دهند، اما یکسان نیستند.
در بررسی حقوق نویسندگان، باید میان حقوق اقتصادی (Economic Rights) و حقوق معنوی (Moral Rights) تفاوت قائل شد. حقوق اقتصادی معمولاً به بهره‌برداری‌هایی مانند تکثیر، انتشار، توزیع و تهیه آثار اقتباسی مربوط می‌شوند و ممکن است مطابق قانون و قرارداد به ناشر یا شخص دیگری منتقل شوند یا در قالب مجوز در اختیار او قرار گیرند. حقوق معنوی، در نظام‌های حقوقی‌ای که آن‌ها را به رسمیت می‌شناسند، می‌توانند شامل حق انتساب اثر به پدیدآورنده و حق اعتراض به برخی تغییرات آسیب‌زننده به اثر یا اعتبار پدیدآورنده باشند. شرایط، دامنه و امکان انتقال یا صرف‌نظر کردن از این حقوق در کشورهای مختلف متفاوت است؛ بنابراین، امضای قرارداد انتشار لزوماً به معنای انتقال یکسان تمام حقوق اقتصادی و معنوی نیست.
قوانین کپی‌رایت در کنار حقوق انحصاری صاحبان آثار، در شرایطی نیز امکان استفاده از آثار حفاظت‌شده را بدون اخذ اجازه فراهم می‌کنند. دامنه این استثناها به کشور و قانون مربوطه وابسته است.
استفاده منصفانه (Fair Use) یکی از استثناهای مهم قانون کپی‌رایت ایالات متحده است که در بخش 107 قانون کپی‌رایت این کشور مطرح شده است. این مفهوم می‌تواند در شرایط مشخص، استفاده از بخشی از آثار حفاظت‌شده را برای نقد، اظهارنظر، آموزش، پژوهش و برخی اهداف دیگر مجاز کند.
با این حال، استفاده منصفانه مجوزی نامحدود برای کپی‌برداری از آثار علمی نیست و نباید آن را قانونی جهانی دانست. بسیاری از کشورها از چارچوب‌های دیگری مانند استثناها و محدودیت‌های مشخص برای نقل‌قول، آموزش یا پژوهش استفاده می‌کنند.
در نظام حقوقی ایالات متحده، ارزیابی استفاده منصفانه بر چهار عامل اصلی استوار است:
1. هدف و ماهیت استفاده، از جمله تجاری یا غیرانتفاعی بودن آن و میزان تحول‌آفرینی استفاده؛
2. ماهیت اثر دارای کپی‌رایت؛
3. مقدار و اهمیت بخش استفاده‌شده نسبت به کل اثر؛
4. تأثیر استفاده بر بازار بالقوه یا ارزش اقتصادی اثر اصلی.
هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و نتیجه نهایی به شرایط هر مورد بستگی دارد.
ذکر منبع و ارجاع علمی برای رعایت اصول پژوهش ضروری است، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که استفاده از یک اثر از نظر کپی‌رایت مجاز باشد.
برای نمونه، نقل‌قول کوتاه از یک مقاله برای نقد علمی ممکن است با توجه به قانون قابل‌اعمال و شرایط استفاده مجاز باشد. در مقابل، بازنشر یک مقاله کامل، تکثیر گسترده آن یا استفاده از تصاویر و جداول حفاظت‌شده بدون مجوز ممکن است ناقض کپی‌رایت باشد.
با این حال، نمی‌توان گفت هر نقل‌قول کوتاه الزاماً قانونی است یا هر بازنشر بدون اجازه در تمام شرایط غیرقانونی محسوب می‌شود. در برخی موارد، مجوز عمومی، استثنای قانونی یا شرایط خاص قرارداد می‌تواند امکان استفاده را فراهم کند.
در مورد بارگذاری نسخه نهایی ناشر (Version of Record) در وب‌سایت شخصی، شبکه‌های اجتماعی علمی یا مخازن دانشگاهی نیز باید قرارداد انتشار و سیاست اشتراک‌گذاری ناشر بررسی شود. بعضی ناشران اجازه انتشار نسخه پذیرفته‌شده را می‌دهند، اما ممکن است برای نسخه نهایی صفحه‌آرایی‌شده محدودیت‌هایی در نظر بگیرند.
بنابراین، برای استفاده مجدد از یک مقاله علمی بهتر است ابتدا نوع نسخه، وضعیت مجوز، سیاست ناشر و قوانین مربوطه بررسی شود.
Copyright Clearance Center یا CCC سازمانی است که خدمات مربوط به مجوزدهی و مدیریت حقوق محتوای دارای کپی‌رایت را ارائه می‌کند. در برخی موارد، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و سازمان‌ها می‌توانند از طریق خدمات این مجموعه مجوز استفاده از محتوای ناشران مشارکت‌کننده را دریافت کنند.
با این حال، همه آثار و ناشران الزاماً تحت پوشش یک خدمت یا مجوز مشخص قرار ندارند. شرایط مجوز، نوع استفاده مجاز و هزینه احتمالی باید برای هر مورد بررسی شود.
همچنین CCC تنها راه اخذ مجوز نیست. نویسندگان و مؤسسات می‌توانند با مراجعه به سامانه‌های مجوزدهی ناشران یا مکاتبه با بخش حقوق و مجوزهای ناشر، وضعیت استفاده از یک اثر را مشخص کنند.
با گسترش اینترنت و توسعه پایگاه‌های داده علمی، ساختار نشر دانشگاهی تغییرات گسترده‌ای پیدا کرده است. در نتیجه، شناخت حقوق کپی‌رایت در محیط دیجیتال و آگاهی از شرایط استفاده مجدد از محتوای آنلاین برای پژوهشگران اهمیت بیشتری یافته است.
برخی دانشجویان و پژوهشگران تصور می‌کنند مطالبی که به‌صورت رایگان در اینترنت در دسترس هستند، مشمول کپی‌رایت نمی‌شوند. درحالی‌که رایگان‌بودن دسترسی به یک اثر لزوماً به معنای آزادبودن بازنشر یا استفاده مجدد از آن نیست.
محتوای دیجیتال ممکن است شامل متن، تصاویر، نمودارها، نرم‌افزارها و سایر اجزایی باشد که هرکدام وضعیت حقوقی متفاوتی دارند. همچنین، در برخی کشورها، پایگاه‌های داده یا بخش‌هایی از آن‌ها ممکن است مشمول حمایت‌های حقوقی جداگانه باشند. بنابراین، پیش از استفاده مجدد از محتوای آنلاین، باید مجوز اثر، شرایط استفاده و قوانین مربوطه بررسی شوند.
کنوانسیون برن یکی از مهم‌ترین معاهدات بین‌المللی در زمینه حمایت از آثار ادبی و هنری است. بر اساس این کنوانسیون، برخورداری از حمایت کپی‌رایت اصولاً نباید به انجام تشریفات رسمی، مانند ثبت اثر یا درج علامت کپی‌رایت، وابسته باشد؛ البته شرایط حمایت و نحوه اجرای حقوق در هر مورد به قوانین قابل‌اعمال نیز بستگی دارد.
در بسیاری از نظام‌های حقوقی، آثار واجد شرایط از زمان ایجاد، بدون نیاز به درج علامت ©، تحت حمایت قرار می‌گیرند. بااین‌حال، نبودن این علامت به معنای آزادبودن اثر برای بازنشر نیست؛ همان‌طور که نبودن اعلامیه‌ای درباره حوزه عمومی نیز به‌تنهایی وضعیت حقوقی اثر را مشخص نمی‌کند.
پیش از بازتولید یا توزیع یک اثر آنلاین، باید بررسی کرد که آیا اثر همچنان تحت حمایت کپی‌رایت است، آیا مجوز معتبری برای استفاده از آن وجود دارد و آیا استثنای قانونی قابل‌اعمالی، مانند مقررات مربوط به نقل‌قول یا استفاده آموزشی، بر آن حاکم است.
نویسندگان و ناشران ممکن است برای مشخص‌کردن وضعیت حقوقی اثر، اطلاعات کپی‌رایت را در صفحه نخست مقاله یا بخش پایانی وب‌سایت درج کنند. این اطلاعات می‌تواند شامل علامت ©، سال انتشار و نام مالک حقوق باشد.
نمونه: Copyright 2026 by J. Smith
نمونه: © 2026 Academic Publishing House
درج چنین اعلامیه‌ای می‌تواند به شفافیت وضعیت حقوقی اثر کمک کند؛ بااین‌حال، درج علامت © معمولاً شرط ایجاد حمایت کپی‌رایت نیست و وجود آن نیز به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که درج‌کننده، مالک تمام حقوق مربوط به اثر است.
Creative Commons مجموعه‌ای از مجوزهای استاندارد است که به صاحبان حقوق اجازه می‌دهد شرایط استفاده مجدد از آثار خود را از پیش مشخص کنند.
این مجوزها می‌توانند امکان اشتراک‌گذاری، تکثیر یا اقتباس از یک اثر را، با رعایت شروط تعیین‌شده، برای دیگران فراهم کنند. انتخاب مجوز مناسب به اهداف نویسنده و نوع استفاده‌ای که می‌خواهد مجاز کند بستگی دارد.
مجوزهای Creative Commons معمولاً جایگزین انتقال مالکیت کپی‌رایت نیستند؛ بلکه در بسیاری از موارد، صاحب حق مالکیت خود را حفظ می‌کند و به دیگران اجازه می‌دهد مطابق شرایط مجوز از اثر استفاده کنند.
بسیاری از مجلات دسترسی آزاد از مجوزهای Creative Commons استفاده می‌کنند؛ اما شرایط مالکیت و انتشار در همه مجلات یکسان نیست. برخی مجلات از نویسنده می‌خواهند کپی‌رایت را حفظ کند و مجوز انتشار بدهد، در حالی که قراردادها و مدل‌های انتشار دیگری نیز وجود دارند.
به‌طور کلی، در مدل‌های رایج مبتنی بر Creative Commons، فرایند می‌تواند به شکل زیر باشد:
1. نویسنده ممکن است مالکیت کپی‌رایت مقاله را حفظ کند؛ این موضوع باید در قرارداد انتشار بررسی شود.
2. مقاله تحت یکی از مجوزهای Creative Commons منتشر می‌شود و شرایط استفاده مجدد از آن در مجوز مشخص می‌گردد.
3. خوانندگان می‌توانند مطابق شرایط مجوز، مقاله را دانلود، به اشتراک بگذارند یا در موارد مجاز از آن اقتباس کنند.
4. استفاده‌کنندگان باید الزامات مجوز، از جمله انتساب مناسب اثر به صاحب حق و رعایت محدودیت‌های تعیین‌شده را رعایت کنند.
مجوزهای CC با یکدیگر تفاوت دارند:
CC BY: استفاده و اقتباس، از جمله استفاده تجاری، در صورت رعایت الزامات انتساب و سایر شرایط مجوز مجاز است.
CC BY-NC: استفاده‌های غیرتجاری را مجاز می‌کند؛ اما استفاده تجاری در چارچوب این مجوز مجاز نیست.
CC BY-ND: بازتوزیع اثر در شرایط مقرر مجاز است، اما انتشار نسخه اقتباس‌شده تحت این مجوز مجاز نیست.
CC BY-SA: اقتباس و بازتوزیع در شرایط مجوز مجاز است، با این شرط که نسخه‌های اقتباسی تحت شرایط مجوز یکسان یا سازگار منتشر شوند.
برخی مجوزها ترکیبی از این محدودیت‌ها هستند. برای مثال، CC BY-NC-ND هم محدودیت استفاده تجاری دارد و هم بازتوزیع نسخه‌های اقتباس‌شده را مجاز نمی‌کند.
نکته مهم این است که مجوز مقاله لزوماً تمام اجزای آن را پوشش نمی‌دهد. اگر شکل، تصویر یا جدول متعلق به شخص ثالث باشد، باید توضیحات حقوقی مربوط به همان جزء بررسی شود.
پژوهشگران برای استفاده از آثار دیگران باید هم اصول اخلاق پژوهش و ارجاع‌دهی و هم الزامات کپی‌رایت را رعایت کنند. پیش از استفاده از متن، تصویر، نمودار، پرسشنامه یا جدول یک منبع دیگر، لازم است وضعیت حقوقی آن مشخص شود.
اگر برای مقاله خود قصد دارید شکل، نمودار، پرسشنامه یا جدولی را بازنشر کنید که ممکن است تحت کپی‌رایت باشد، مراحل زیر می‌تواند به شما کمک کند:
1. شناسایی صاحب حقوق و وضعیت مجوز
اطلاعات مربوط به کپی‌رایت و مجوز را در مقاله اصلی، صفحه ناشر، توضیحات زیر شکل یا جدول و قرارداد انتشار بررسی کنید. مالک حقوق ممکن است نویسنده، ناشر، دانشگاه یا شخص ثالث دیگری باشد.
نباید فرض کرد که در همه مجلات سنتی، ناشر مالک کپی‌رایت است یا همه اجزای مقاله متعلق به یک صاحب حق هستند.
2. بررسی مجوز موجود و شرایط استفاده مجدد
پیش از درخواست مجوز جداگانه، بررسی کنید که آیا اثر تحت یک مجوز باز، مانند Creative Commons، منتشر شده است یا خیر. در صورت وجود مجوز، شرایط آن را برای نوع استفاده موردنظر بخوانید.
برای برخی آثار، ذکر منبع و رعایت شروط مجوز کافی است؛ در موارد دیگر، اخذ اجازه جداگانه ضروری خواهد بود.
3. استفاده از سامانه‌های مجوزدهی ناشران
برخی ناشران از سامانه‌هایی مانند RightsLink برای مدیریت درخواست‌های مجوز استفاده می‌کنند. در صفحه مقاله ممکن است گزینه‌هایی مانند Get rights and content یا Permissions وجود داشته باشد.
در صورت استفاده از این سامانه‌ها، نوع استفاده را به‌درستی مشخص کنید؛ برای مثال، بازنشر شکل در مقاله علمی، استفاده در کتاب یا درج در محتوای آموزشی. هزینه و شرایط مجوز به ناشر، نوع اثر، نوع استفاده و سایر عوامل بستگی دارد و ممکن است رایگان یا مشمول هزینه باشد.
4. مکاتبه مستقیم با بخش مجوزها
اگر سامانه خودکاری در دسترس نیست، می‌توانید از طریق بخش Permissions یا بخش حقوق نشر ناشر درخواست خود را ارسال کنید. در درخواست بهتر است عنوان اثر اصلی، شماره شکل یا جدول، محل انتشار مجدد، نوع مقاله جدید و وضعیت دسترسی آزاد آن را ذکر کنید.
تا زمانی که مجوز لازم دریافت نشده یا مبنای قانونی روشنی برای استفاده وجود ندارد، نباید فرض کرد که صرف ارسال درخواست، اجازه بازنشر را ایجاد می‌کند.
اگر مجوز بازنشر صادر شده است، باید شرایط آن را رعایت کنید. در بسیاری از موارد، ناشر عبارت مشخصی را برای درج در توضیحات شکل یا جدول تعیین می‌کند؛ بنابراین، دستورالعمل همان مجوز در اولویت قرار دارد.
نمونه‌ای از عبارت انگلیسی، در صورت تطابق با شرایط مجوز:
Reproduced with permission from [Source], Copyright [Year] by [Rights Holder].
اگر تصویر یا جدول صرفاً با تغییراتی از منبع اصلی اقتباس شده باشد، ممکن است عبارتی مانند زیر مناسب‌تر باشد:
Adapted from [Source], with permission from [Rights Holder].
این عبارت‌ها نمونه‌های عمومی هستند و نباید بدون بررسی شرایط مجوز به‌عنوان متن اجباری یا استاندارد همه ناشران تلقی شوند. برخی مجوزها عبارت مشخص دیگری می‌خواهند و بعضی آثار تحت مجوزهای باز ممکن است نیازی به اخذ اجازه جداگانه نداشته باشند؛ البته رعایت شرایط انتساب و سایر الزامات همچنان ضروری است.
اگر وضعیت حقوقی اثر روشن نیست، پیش از ارسال نهایی مقاله، با ناشر یا دفتر تحریریه (Editorial Office) مکاتبه کنید. این اقدام به کاهش احتمال بروز مشکلات حقوقی و تخلفات اخلاق نشر کمک می‌کند.
پیش از سابمیت مقاله به یک مجله علمی، این موارد را بررسی کنید:
از متن، تصاویر، جداول و سایر آثار دیگران با رعایت اصول ارجاع‌دهی استفاده کرده‌اید.
در صورت نیاز، مجوز بازنشر را دریافت کرده‌اید یا از وجود مبنای قانونی یا مجوز معتبر برای استفاده اطمینان دارید.
شرایط کپی‌رایت و مجوز انتشار مجله مقصد را مطالعه کرده‌اید.
مشخص کرده‌اید که قرارداد ناشر شامل انتقال مالکیت است یا اعطای مجوز استفاده.
حقوق محفوظ برای نویسنده، از جمله امکان بارگذاری نسخه پذیرفته‌شده مقاله در مخزن دانشگاهی، را بررسی کرده‌اید.
وضعیت حقوقی شکل‌ها، جداول، پرسشنامه‌ها و سایر اجزای متعلق به اشخاص ثالث را مشخص کرده‌اید.
میان ارجاع علمی، سرقت ادبی و نقض کپی‌رایت تفاوت قائل شده‌اید.
در نهایت، رعایت کپی‌رایت تنها به معنای پرهیز از کپی‌برداری نیست؛ بلکه شامل شناخت حقوق خود، احترام به حقوق دیگران و بررسی دقیق مجوزها و قراردادهای انتشار نیز می‌شود. از آنجا که قوانین کپی‌رایت در کشورهای مختلف و قراردادهای ناشران متفاوت هستند، در موارد حساس باید به اسناد رسمی و قانون قابل‌اعمال مراجعه کرد.
رعایت اصول کپی‌رایت، ارجاع‌دهی صحیح و الزامات ناشران، بخش مهمی از آماده‌سازی یک مقاله علمی برای انتشار است. در کنار این موارد، کیفیت نگارش، ترجمه تخصصی، تنظیم ساختار مقاله و انتخاب مجله متناسب با موضوع پژوهش نیز اهمیت دارد.
مؤسسه اشراق با ارائه خدمات تخصصی در حوزه آماده‌سازی و انتشار مقالات علمی، می‌تواند در بخش‌هایی از این فرایند همراه پژوهشگران باشد.
خدمات قابل استفاده برای نویسندگان عبارت‌اند از:
ترجمه تخصصی و ویراستاری مقاله: برای بهبود کیفیت زبانی و نگارشی متن علمی.
فرمت‌بندی مقاله: تنظیم ساختار، منابع، شکل‌ها و جداول مطابق دستورالعمل مجله موردنظر.
بررسی مشابهت متنی: کمک به شناسایی بخش‌های مشابه و بازبینی اصول ارجاع‌دهی و نگارش.
معرفی مجله متناسب با موضوع پژوهش: کمک به بررسی گزینه‌های انتشار و آشنایی با الزامات ارسال مقاله.
راهنمایی فرایند سابمیت و انتشار: آشنایی با مراحل ارسال مقاله و آماده‌سازی مدارک موردنیاز.
اگر قصد دارید مقاله خود را برای ارسال به یک مجله علمی داخلی یا بین‌المللی آماده کنید، می‌توانید با بررسی خدمات مؤسسه اشراق، گزینه متناسب با نیاز پژوهشی خود را انتخاب کنید.
نکته: خدمات نگارشی و انتشار مقاله جایگزین بررسی حقوقی قرارداد ناشر یا اخذ مجوز کپی‌رایت نیستند. برای بازنشر محتوای متعلق به دیگران، باید مجوز و شرایط استفاده از اثر به‌طور جداگانه بررسی شود.
راه‌های ارتباطی با موسسه انتشاراتی اشراق
کارشناسان و مشاوران موسسه انتشاراتی اشراق به صورت تمام‌وقت حتی در روزهای تعطیل آماده ارائه خدمات حرفه‌ای و باکیفیت به مشتریان و کاربران خود هستند. برای دریافت مشاوره می‌توانید از طریق سایت به صورت آنلاین با مشاورین موسسه گفت‌وگو کنید و یا از طریق تماس تلفنی با شماره‌های زیر در ارتباط باشید:
eshragh_company
isi.eshragh@gmail.com
09149724933
041-33373424
اگر کپی رایت مقاله قبلی را به واسطه امضای فرم CTA به یک ناشر سنتی واگذار کرده‌اید، خیر؛ شما مالک آن شکل نیستید و باید از ناشر قبلی خود مجوز (Permission) بگیرید.
خیر، ذکر منبع صرفاً شما را از اتهام اخلاقی «سرقت علمی» تبرئه می‌کند، اما استفاده از فایل گرافیکی، تصویر یا جدول بدون اجازه کتبی مالک، همچنان یک جرم حقوقی به نام «نقض قانون کپی رایت» محسوب می‌شود.
پلاجریسم یک تخلف اخلاقی و آکادمیک است (نسبت دادن ایده دیگران به خود)، در حالی که نقض کپی‌رایت یک جرم حقوقی و قانونی است (استفاده مادی یا بازنشر غیرمجاز از شکل انتشاریافته اثر دیگران بدون مجوز مالکان قانونی آن).
اینستاگرام
تلگرام