آیا بازنویسی (paraphrasing) یک متن، سرقت علمی محسوب می شود؟

بازنویسی (Paraphrasing) چیست؟

بازنویسی یا Paraphrasing به معنای بیان دوباره ایده یا محتوای یک متن با ساختار زبانی متفاوت و به زبان نویسنده جدید است، بدون آنکه مفهوم اصلی تغییر کند. در بازنویسی صحیح:

• واژگان تغییر می‌کنند

• ساختار جملات دگرگون می‌شود

• اما ایده اصلی متعلق به نویسنده اولیه باقی می‌ماند

بازنویسی یکی از مهارت‌های کلیدی در نگارش علمی است و در صورت رعایت اصول، نه‌تنها مجاز، بلکه ضروری است.

سرقت علمی چیست؟

سرقت علمی به استفاده از ایده، متن، داده یا نتیجه پژوهش دیگران بدون ارجاع‌دهی صحیح گفته می‌شود. این سرقت می‌تواند آشکار یا پنهان باشد و شامل مواردی مانند:

• کپی مستقیم متن بدون ذکر منبع

• ترجمه یک متن خارجی بدون استناد

• بازنویسی سطحی همراه با حفظ ساختار متن اصلی

• استفاده از ایده دیگران به نام خود

بنابراین، صرف تغییر چند کلمه یا جابه‌جایی جزئی جملات، مانع از سرقت علمی بودن متن نمی‌شود.

آیا بازنویسی می‌تواند سرقت علمی باشد؟

بله، در برخی شرایط.
بازنویسی زمانی سرقت علمی محسوب می‌شود که یکی یا چند مورد زیر رخ دهد:

1. عدم ذکر منبع اصلی
   حتی اگر متن کاملاً بازنویسی شده باشد، در صورت استفاده از ایده یا یافته دیگران، استناد الزامی است.

2. شباهت ساختاری با متن اصلی
   اگر ترتیب ایده‌ها، ساختار جمله‌بندی و منطق متن اصلی حفظ شده باشد، پارافریز صوری تلقی می‌شود.

3. تغییر صرف واژه‌ها (Patchwriting)
   جایگزینی چند واژه با مترادف، بدون تغییر واقعی ساختار، یکی از شایع‌ترین اشکال سرقت علمی پنهان است.

4. وابستگی کامل به منبع واحد
   حتی با ذکر منبع، اگر کل یک بخش صرفاً بازنویسی یک مقاله باشد، از نظر بسیاری از مجلات غیرقابل قبول است.

بازنویسی مجاز چه ویژگی‌هایی دارد؟

بازنویسی علمی و مجاز دارای ویژگی‌های زیر است:

• بیان ایده با زبان و سبک شخصی نویسنده

• تغییر واقعی ساختار جملات

• تحلیل و ترکیب محتوا با سایر منابع

• ذکر دقیق منبع (in-text citation)

• افزودن ارزش علمی جدید (تحلیل، نقد یا جمع‌بندی)

در این حالت، بازنویسی نه‌تنها سرقت علمی محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه تسلط علمی نویسنده است.

نقش استناد در جلوگیری از سرقت علمی

مهم‌ترین عامل تمایز بازنویسی مجاز از سرقت علمی، ارجاع‌دهی صحیح است. هر ایده‌ای که از منبع دیگری گرفته می‌شود—چه به‌صورت نقل مستقیم و چه بازنویسی—باید به‌طور شفاف مستند شود.

سبک‌های استنادی مانند APA، MLA، Chicago و Vancouver چارچوب مشخصی برای این کار ارائه می‌دهند. عدم رعایت این استانداردها می‌تواند حتی یک متن بازنویسی‌شده را به سرقت علمی تبدیل کند.

دیدگاه نرم‌افزارهای مشابهت‌یاب (Plagiarism Checkers)

نرم‌افزارهایی مانند Turnitin و iThenticate، شباهت متنی را بررسی می‌کنند، نه نیت نویسنده را. بنابراین:

• بازنویسی سطحی معمولاً به‌عنوان مشابهت بالا شناسایی می‌شود

• بازنویسی عمیق همراه با استناد، مشابهت قابل قبول دارد

• نبود استناد حتی با مشابهت کم، همچنان مشکل‌ساز است

به همین دلیل، بازنویسی باید هم از نظر انسانی و هم از نظر نرم‌افزاری استاندارد باشد.

تفاوت بازنویسی، نقل‌قول و خلاصه‌نویسی

• نقل‌قول (Quotation): استفاده عین متن با علامت نقل‌قول و ذکر منبع

• بازنویسی (Paraphrasing): بیان ایده با زبان جدید + استناد

• خلاصه‌نویسی (Summarizing): ارائه چکیده‌ای از متن با تمرکز بر نکات اصلی + استناد

هر سه روش در صورت رعایت اصول اخلاق پژوهش مجاز هستند.

جمع‌بندی

بازنویسی به‌خودی‌خود سرقت علمی محسوب نمی‌شود؛ اما بازنویسی بدون استناد یا بازنویسی سطحی می‌تواند مصداق سرقت علمی پنهان باشد. مرز میان این دو، رعایت اصول اخلاق پژوهش، استناد دقیق و تولید محتوای اصیل است. پارافریز صحیح، مهارتی علمی است که اعتبار پژوهش را افزایش می‌دهد، نه تهدید می‌کند.