آزمون استعداد تحصیلی چیست؟

استعداد تحصیلی یا GMAT ترکیبی از آزمون‌های بین‌المللی GMAT و GRE است که در کنکور مقطع دکتری به آزمون "استعداد تحصیلی" مشهور است. این آزمون اولین بار در سال 74 در ایران برای مقطع کارشناسی ارشد طراحی و همزمان با برگزاری آزمون دکتری از سال 89 در کنکور این مقطع برای تمامی رشته‌ها به عنوان یکی از سرفصل‌های امتحانی مطرح شد. البته در گذشته سوالات آزمون‌های GMAT و GRE بین‌الملل عیناً ترجمه می‌شد ولی در حال حاضر تیم طراحی مجزایی برای طراحی تست‌های جدید داخلی برای این آزمون در سازمان سنجش وجود دارد و کیفیت سوالات این آزمون از استاندارد داخلی خوبی برخوردار است.

از آنجا که آزمون استعداد تحصیلی، آزمونی ناشناخته برای اکثر داوطلبان کنکور دکتری محسوب می‌شود، این درس در کسب رتبه مطلوب در آزمون عمومی (مرحله اول) دکتری برای متقاضیان بسیار تعیین کننده است.

سرفصل‌های آزمون استعداد تحصیلی

1- قسمت درک مطلب: این بخش شامل دو متن مجزا است که به فارسی ارائه شده است و داوطلب باید دقیق هر متن، سوالات مربوط به آن متن را پاسخ دهد.

2- قسمت منطقی (استدلالی): سوالات این قسمت به این صورت است که ابتدا یک گزاره در حد یک پاراگراف مطرح می‌شود و داوطلب باید بر اساس برداشتی که از پاراگراف داشته است یکی از گزینه‌ها را انتخاب کند. در این قسمت مهارت مورد نیاز، شناخت انواع استدلال، چگونگی تضعیف یا تقویت یک استدلال، ایجاد فرضیه برای استدلال یا نتیجه‌گیری از آن می‌باشد. (این بخش در گروه فنی و مهندسی سوال نمی‌شود)
3- قسمت تحلیلی: در این بخش گزاره‌های ساده‌ای بیان می‌شود و باید بر اساس آن‌ها تحلیل درستی از مسئله را انجام داد.

4- قسمت کمیتی: این قسمت شامل سوالاتی است که به صورت عددی و پایه ریاضی هستند و تقریبا بخش سخت آزمون محسوب می‌شود.

5- قسمت تجسمی: در این بخش اشکالی داده می‌شود و بر اساس تغییراتی که در آن ایجاد می‌شود از داوطلب خواسته می‌شود که شکل نهایی را حدس بزند! (این بخش تنها از گروه فنی و مهندسی سوال می‌شود)

آشنایی با سرفصل درک مطلب

در این بخش دو متن تخصصی چندپاراگرافی و چند سوال مرتبط با هر گروه آزمایشی طرح می¬شود که متقاضی باید بعد از مطالعه دقیق متن به انواع سوالات کلی و جزئی پاسخ دهد. در زیر نمونهای از یک متن چندپاراگرافی آورده شده است:
مثال: همسالان یک کودک، بالقوه می‌توانند مشارکت ورزشی‌ای را که از محیط خانواده آغاز شده است تقویت کنند. هرگاه یک گروه همسال عزم کنند در یک فعالیت ورزشی شرکت نمایند، بدیهی است که اکثر اعضای آن گروه به آن فعالیت ورزشی کشیده می‌شوند. هرگاه گروه به رفتار غیرفعال گرایش نشان دهد، اعضای گروه نیز تمایل به ادامه همان برنامه پیدا می‌کنند. ورزشکاران بزرگ‌تر می‌گویند وقتی در دوران مدرسه بوده‌اند، توسط گروه همسال و دوستان خود به زمین‌های ورزشی کشانیده می‌شدند، هرچند این اثرگذاری در تمام رشته‌های ورزشی یکسان نبوده است. اولین گروه همسال کودک، کسانی هستند که با او همبازی می‌شوند. کودکان از سنین 3 تا 4 سالگی، بازی با همسالان خود را آغاز کرده و تا اوایل دوره مدرسه آن را ادامه می‌دهند.
پسران و دختران چند کشور مختلف از جمله آمریکا، ژاپن و کانادا گفته‌اند که گروه همسالان بر مشارکت ورزشی آنان در دوره کودکی اثرگذار بوده‌اند. کودکان در دوره نوجوانی به گروه‌های همسال رسمی‌تر می‌پیوندند (همسالان مدرسه یا محل)؛ لذا این گروه‌های همسال در رفتار اجتماعی آن‌ها در طول دوره جوانی اثر می‌گذارند. گرین دورفر در سال 1976 دوره‌های مختلف مانند کودکی، نوجوانی و جوانی بانوان ورزشکار را مطالعه کرد و به این نتیجه رسید که گروه همسال در کلیه مقاطع سنی فوق در میزان و نوع مشارکت ورزشی بانوان اثرگذار بوده‌اند. برخی از افراد دیگر در پاره‌ای از مقاطع سنی مهم بوده‌اند؛ برای مثال خانواده که در دوره کودکی بسیار نقش داشته‌اند، در دوره نوجوانی تأثیر و نقش چندان مهمی ندارند.

آشنایی با سرفصل منطقی

در این بخش از آزمون، یک متن کوتاه آورده میشود و سپس محتوای متن با پرسشی مطرح میگردد. در این پرسشها از شما خواسته میشود تا متن را تضعیف یا تقویت، از آن نتیجهگیری و یا با یافتن فرضیه پنهان به آن پاسخ دهید. در واقع هدف طراح سوال سنجش توانایی شما در درک ساختار استدلال درست است. برخی از پرسشهای این بخش به طور نمونه در زیر آورده شده است:
1) مثالی از تضعیف
رفته رفته برنامه‌های کامپیوتری بیشتر و بیشتری که ارائه‌دهنده راه‌حل مسأله‌های ریاضی در علوم مهندسی می‌باشند، تولید می‌شود و لذا به طور فزاینده‌ای نیاز به تمرین دادن مهندسین در فهم کامل اصول پایه ریاضی غیرضروری‌تر می‌شود. نتیجه این که در آموزش مهندسینی که قرار است در صنعت مشغول کار شوند، تأکید کمتری بایستی روی اصول ریاضی شود تا بتوان فضای بیشتری از سرفصل‌های آموزشی رشته‌های مهندسی را به دروس مهم دیگر اختصاص داد.
کدام‌یک از موارد زیر، در صورتی که صحیح فرض شود،‌ استدلال داده شده برای پیشنهاد آموزشی فوق را بیشتر تضعیف می‌نماید؟
1) بسیاری از برنامه‌های کامپیوتری که راه حل مسأله‌های ریاضی در مهندسی را ارائه می‌دهند، قابل اجرا بر روی کامپیوترهایی هستند که در دسترس اکثر شرکت‌های مهندسی می‌باشند.
2) بسیاری از برنامه‌های کامپیوتری که راه‌حل‌هایی برای مسأله‌های ریاضی در مهندسی ارائه می‌دهند،‌ در حال حاضر به طور روتین استفاده می‌شوند.
3) برنامه درسی رشته مهندسی، امروزه دانشجویان مهندسی را ملزم می‌کند که با تنوعی از برنامه‌های کامپیوتری آشنایی داشته باشند و بتوانند آن‌ها را به کار ببرد.
4) استفاده مؤثر از برنامه کامپیوتری که راه حل مسأله‌های ریاضی در مهندسی را ارائه می‌دهند، مستلزم درک اصول ریاضی می‌باشد.
2) مثالی از تقویت
محققِ دندانپزشک: پر کردن پوسیدگی دندان کاری بی‌ضرر نیست: خواهی نخواهی به برخی قسمت‌های سالم دندان آسیب وارد می‌شود. پوسیدگی‌ها فقط وقتی مضرند که پوسیدگی به اعصاب درون دندان برسد و بسیاری از پوسیدگی‌ها، چنانچه معالجه نشوند، هرگز به آن مرحله نمی‌رسند. بنابراین دندانپزشکان نباید پوسیدگی را پر کنند، مگر این که اعصاب درون دندان در معرض خطر از سوی پوسیدگی باشند.
کدام یک از اصول زیر، در صورتی که صحیح فرض شوند، به بهترین نحو، تأییدکننده استدلال محقق فوق می‌باشد؟
1) بیماری که بالقوه خطرناک است، نباید معالجه نشده رها شود، مگر این که به طور مداوم تحت نظر و کنترل باشد.
2) بیماری که در حال پیشرفت است، نباید با استفاده از روش‌هایی که فقط مسکن هستند و آرامش موقعیت ایجاد می‌کنند، درمان شود.
3) بیماری که فقط به طور بالقوه مضر است، نباید با استفاده از روشی که قطعاً زیان‌آور است، درمان شود.
4) دندانپزشکان بایستی هرگونه رویه‌ای که در بلندمدت مفید است را پیش بگیرند، اما فقط به این شرط که این رویه باعث زیان فوری نشود.
3) مثالی از نتیجهگیری
این روزها شرکت‌های دارویی و متخصصین بهداشت، توجه خود را به کلسترول خون معطوف کرده‌اند. هر چه میزان کلسترول خون‌مان بالاتر باشد، ریسک مُردن در اثر حمله قلبی بیشتر است. این مسأله منطقی است، چرا که بیماری قلبی نسبت به هر کدام از دیگر عوامل، سالانه افراد بیشتری را می‌کشد. حداقل سه عامل ـ سیگار، پُرخوری و عدم تحرک ـ هر کدام می‌تواند مقدار کلسترول خون را تحت تأثیر قرار دهد.
کدام‌یک از موارد زیر را می‌توان از متن فوق، نتیجه گرفت؟
1) اگر فردی میزان کلسترول خون خود را تحت نظر داشته باشد، ریسک ابتلای وی به بیماری کشنده قلبی پایین است.
2) یک رژیم غذایی با کلسترول بالا، علت اصلی مرگ افراد می‌باشد.
3) ریسک بیماری کشنده حمله قلبی را با تغییراتی در سبک زندگی می‌توان تغییر داد.
4) تنها راهی که سیگار، ریسک ابتلا به بیماری قلبی را افزایش می‌دهد، از طریق تغییر سطح کلسترول خون می‌باشد.
4) مثالی از یافتن فرضیه پنهان
کشور «الف» برای مدتی طولانی در زمینه گندم و گوشت تا حدی خودکفا بوده است. با این وجود، از آنجا که درآمد سرانه در این کشور به سمت میزان متوسط جهانی رو به افزایش است. مصرف سرانه گوشت هم به سمت میزان متوسط جهانی رو به رشد گذاشته است و برای تولید یک کیلو گوشت، چندین کیلو گندم لازم است. در نتیجه، چون درآمد سرانه مردم رو به افزایش است در حالی‌که تولید داخلی گندم افزایش نمی‌یابد، کشور «الف» به زودی مجبور خواهد بود یا گندم یا گوشت و یا هر دو را وارد کند.
کدام‌یک از موارد زیر، فرضیه‌ای است که استدلال فوق، بر آن مبتنی است؟

1) آن دسته از مردم کشور «الف»‌ که مصرف گوشت خود را افزایش می‌دهند، به‌طور چشمگیری مصرف گندم را کاهش نخواهند داد.
2) درآمد سرانه تولیدکنندگان گوشت در کشور «الف» نسبت به درآمد سرانه تولیدکنندگان گندم آن کشور، با سرعت بیشتری در حال افزایش است.
3) مصرف سرانه گوشت در کشور «الف»، در تمام سطوح درآمدی، تقریباً به میزان یکسانی در حال افزایش است.
4) واردات گندم یا گوشت، باعث نخواهد شد که درصد بسیار بالاتری از درآمد مردم،‌ صرف غذا شود.

آشنایی با سرفصل تحلیلی

سوالات بخش تحلیلی، مسائلی هستند که نیاز به هیچ پیش فرض ذهنی ندارند. برای پاسخ به این سولات باید سه گام اصلی 1) مدل سازی مسئله تعریف شده بر اساس قواعد موجود؛ 2) خلاصه کردن قواعد بر اساس مدل بدست آمده، و 3) پاسخ به سوالات براساس مدل و قواعد مسئله طی شوند.
مثال: فردی بنام X قرار است برای انجام یک پروژه تحقیقاتی به هر یک از شهرهای مشهد، تبریز و اصفهان، دو سفر انجام دهد و به تهران برگردد. وی که باید هر یک از این شش سفر را در یک روز از هفته (شنبه تا پنج‏شنبه) انجام دهد، در برنامه‌‏ریزی با محدودیت‏‌های زیر مواجه می‌باشد:
• سفرهای تبریز را در باید روزهایی غیر از یکشنبه و پنج‏شنبه انجام دهد.
• دو سفر به مشهد را نمی‌تواند در دو روز متوالی انجام دهد.
• در روز شنبه نمی‌تواند به اصفهان سفر کند.

1) کدام یک از موارد زیر، صحیح نمی‏باشد؟
1) می‏تواند در یک حالت خاص، در روز یکشنبه به مشهد سفر کند.
2) می‏تواند سفرهای مشهد و تبریز خود را در چهار روز متوالی انجام دهد.
3) می‏تواند سفرهای تبریز و اصفهان خود را در چهار روز متوالی انجام دهد.
4) می‏تواند سفرهای مشهد و اصفهان خود را در چهار روز متوالی انجام دهد.

2) اگر X یکی از سفرهای خود به مشهد را دقیقا بین دو سفرش به اصفهان انجام دهد، اولین سفرش به مشهد، در کدام روز باید انجام شود؟
1) شنبه 2) یکشنبه 3) دوشنبه 4) موارد 2 و 3

آشنایی با سرفصل کمیتی

در بخش کمیتی از آزمون دکتری تخصصی، هدف سنجش میزان تسلط داوطلبان بر مفاهیم ریاضی و نیز هوش عددی می-باشد. در این بخش سطح سوالات طراحی شده برای گروه¬های آزمایشی متفاوت است. بخش کمیتی در مجموع شامل سوالات حل مسئله، سوالات مقایسه¬های کمی، کار با داده¬های آماری، هوش عددی و هندسه می¬شود که هر بخش نکات و تکنیک¬های خاص خود را دارد؛ که داوطلب می¬تواند با تمرین بر روی این تکنیک¬ها شانس موفقیت خود را در این بخش افزایش دهد.
مثال) در شکل زیر، بین اعداد ارتباط خاصی برقرار است. به جای علامت سؤال، چه عددی باید قرار گیرد؟
1) 43791
2) 17394
3) 19437
4) 41379

آشنایی با سرفصل تجسمی (ویژه گروه فنی – مهندسی)

در این بخش از آزمون که بجای بخش منطقی برای گروه فنی – مهندسی در آزمون دکتری طراحی شده است، صرفاً هدف سنجش قدرت تجسم و میزان دقت و هوش تصویری داوطلبان میباشد. در این بخش انواع اشکال در فضای دو و سه بعدی نمایش داده می¬شود و داوطلب باید در کمترین زمان و با بیشترین دقت، ارتباط بین اشیا را در حالتهای مختلف دوران یافته درک نمایند.
عمده سوالات این بخش در دو دسته قابل قسم است:
تشخیص الگوی تغییر یک شکل – در این سوالات باید روند تغییرات یک شکل را در نمونه¬های داده شده دنبال کرد تا شکل نهایی را براساس الگوی بدست آمده مشخص کرد.
اشکال سه بعدی – در این سوالات که بخش قابل توجهی از سوالات تجسمی می¬باشند، از داوطلب خواسته میشود تا به تعیین مکعبها با تعداد مشخص وجوه رنگی، تعیین تعداد وجوه قابل مشاهده و غیرقابل مشاهده، تجزیه و ترکیب اشکل سه بعدی و رسم پلان و نمای اشکل سه بعدی و ...
مثال) در شکل زیر الگویی ارائه شده است. این الگو از به هم چسبانده شدن 9 مکعب کوچک یکسان ساخته شده و سطح آن رنگ شده است. کدامیک از موارد 1 تا 4، دوران یافته الگو نمیتواند باشد؟