استرداد یا سلب اعتبار (retraction) چیست؟

استرداد یا سلب اعتبار (Retraction) چیست؟

استرداد یک مقاله توسط یک مجلۀ علمی به این معناست که اعتبار علمی آن مقاله مورد تردید جدی قرار گرفته است. از آنجا که مقالۀ مستردشده معمولاً از نسخ چاپی و آنلاین مجله و نیز از پایگاه‌های نمایه‌سازی حذف یا با برچسب استرداد مشخص می‌شود، این تصور به‌وجود می‌آید که تصمیم‌گیری دربارۀ استرداد همواره بر عهدۀ سردبیر یا هیئت تحریریۀ مجله است. با این حال، این امر همیشه چنین نیست.

پیگیری فرایند استرداد یک مقاله می‌تواند نشان دهد که افراد مختلفی در نشریه در این تصمیم نقش داشته‌اند. گاه ویراستاران یا دستیاران ویراستار در واکنش به شکایت‌ها و گزارش‌های خوانندگان اقدام می‌کنند؛ در مواردی دیگر، سردبیر پس از دریافت گزارش‌های متعدد و مستند، دستور بررسی و در نهایت استرداد را صادر می‌کند. همچنین ممکن است هیئت تحریریه به‌منظور جلوگیری از خدشه‌دار شدن اعتبار و شهرت مجله، تصمیم به استرداد مقاله بگیرد.

دلایل استرداد مقاله

از آنجا که استرداد یک مقاله به‌طور رسمی در پایگاه‌های علمی ثبت می‌شود، می‌تواند در بلندمدت به اعتبار پژوهشگر و حتی مجله لطمه وارد کند. به همین دلیل، دلایل استرداد باید کاملاً شفاف، مستند و قابل اثبات باشند. به‌ویژه لازم است میان خطای انسانی و تخلف علمی عمدی تمایز روشنی قائل شد.

خطای انسانی:
شامل خطاهایی مانند اشتباه در گردآوری یا طبقه‌بندی داده‌ها، تحلیل آماری نامطمئن، یا موارد مشابهی است که در فرایند داوری اولیه مورد توجه قرار نگرفته یا تشخیص داده نشده‌اند.

تخلف علمی عمدی:
مواردی مانند ارسال هم‌زمان یک مقاله به چند مجله، مغایرت عمدی میان اهداف اعلام‌شده و داده‌ها، داده‌سازی یا دست‌کاری داده‌ها، عدم رعایت قوانین و اصول پژوهش، تحریف نتایج، دست‌کاری تصاویر و سرقت علمی در این دسته قرار می‌گیرند.

در مواردی که امکان بازتولید نتایج پژوهش وجود نداشته باشد، واکنش اولیه سردبیر همواره روشن و قطعی نیست. اگر مشخص شود که مشکل ناشی از خطای انسانی است، معمولاً با اعمال اصلاحات علمی می‌توان مسئله را برطرف کرد. اما در صورت احراز تخلف عمدی، مقاله مسترد خواهد شد. با این حال، از آنجا که هنوز شمار قابل توجهی از مقالات منتشرشده—even پس از مطرح شدن نگرانی‌ها دربارۀ شکست در بازتولید نتایج—در مجلات باقی می‌مانند، به نظر می‌رسد سردبیران گاه ترجیح می‌دهند این موارد را به‌عنوان خطای انسانی تلقی کنند تا از استرداد مقاله جلوگیری شود. متأسفانه گزارش‌ها نشان می‌دهد که میزان استردادهایی که به دلیل تخلف علمی اعلام می‌شوند، در حالی که در اصل ناشی از خطای انسانی بوده‌اند، رو به افزایش است.

رویکرد مجلات در قبال استرداد

مجلات علمی معمولاً استرداد را به‌عنوان نخستین راه‌حل در نظر نمی‌گیرند؛ زیرا همان‌گونه که برای نویسنده امری ناخوشایند و آسیب‌زننده است، برای خود مجله نیز نوعی لطمه به اعتبار محسوب می‌شود. در مواردی که خطاها جزئی و قابل اصلاح باشند—مانند اشتباه در نام‌ها، نشانی‌ها، غلط‌های چاپی باقی‌مانده از مراحل بازبینی یا داده‌های ناقص—گزینۀ ترجیحی انتشار اصلاحیه (Correction) همراه با یادداشتی توضیحی است.
اما اگر نشانه‌های روشنی از تخلف علمی جدی یا عدم انطباق عمدی با اصول پژوهش در مقاله مشاهده شود و مجله از آن اطمینان یابد، فرایند بررسی معمولاً به استرداد قطعی مقاله منتهی خواهد شد.

جلوگیری از استرداد مقاله

امروزه بسیاری از مجلات علمی در پی تدوین و اجرای سیاست‌هایی هستند که امکان شناسایی به‌موقع مقالات فاقد اعتبار علمی را فراهم کرده و از انتشار یا تداوم اعتبار آنها جلوگیری کند. در این راستا، کارگروه‌ها و نشست‌های تخصصی متعددی در نقاط مختلف جهان برگزار می‌شود، پژوهش‌هایی انجام می‌گیرد و مقالات متعددی دربارۀ این پدیده منتشر می‌شود. همچنین کارگاه‌های آموزشی، جنبه‌های مختلف این مسئله را برای سردبیران و ویراستاران تبیین می‌کنند.

بسیاری از مجلات معتبر برای کاهش احتمال بروز چنین مواردی، فرایند داوری خود را سخت‌گیرانه‌تر کرده‌اند. از جمله:

• الزام نویسندگان به عبور از مراحل بیشتر و دقیق‌تر در زمان ارسال مقاله؛

• به‌روزرسانی مستمر اطلاعات تماس داوران برای جلوگیری از داوری‌های ساختگی؛

• تشکیل گروه‌ها یا واحدهای تخصصی که صرفاً بر ارزیابی اعتبار و سلامت علمی مقالات تمرکز دارند، هرچند فعالیت این گروه‌ها اغلب در راستای حفظ منافع خود مجلات است.

با این حال، جلوگیری از استرداد مقالات صرفاً به معنای تشدید داوری یا افزایش نظارت ویراستاران نیست. راهکار بنیادین، آموزش صحیح اصول اخلاق پژوهش از دوران تحصیل است تا پژوهشگران از همان ابتدا با هنجارهای اخلاق علمی آشنا شوند و اساساً به سراغ رفتارهای غیراخلاقی نروند. به بیان دیگر، نهادینه‌سازی اخلاق علمی باید از سنین پایین‌تر و در سطوح ابتدایی آموزش آغاز شود. اگر این ارزش‌ها از آغاز در ذهن پژوهشگران شکل گیرد، می‌توان امیدوار بود که مواردی از این دست در آینده به حداقل برسد.